گزارشات تاریخی از هجوم به خانه تا شهادت حضرت زهرا(س)/ جواد شبیری زنجانی

شفقنا افغانستان – حجت الاسلام والمسلمین سید جواد شبیری در مقاله ای به بیان مدارک و اسناد تاریخی گزارش های مربوط به حوادث بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) می پردازد؛ بخش اول آن تقدیم مخاطبان گردید. لینک

بخش دوم به شرح زیر تقدیم خوانندگان ارجمند می گردد:

از حادثه هجوم تا شهادت:

حضرت زهرا بر اثر لطمه هایی که در این هجوم دید، به شدت بیمار شد. وی به آزاردهندگان اجازه ملاقات نمی داد (طبری امامی، دلائل الامامه، ۱۳۴). حضرت علی (ع) بیماری همسر خود را پنهان می کرد و خود، با یاری اسماء بنت عمیس، از او پرستاری می نمود (مفید، الامالی، ۲۸۱؛ طوسی، الامالی، ۱۰۹). هنگامی که بیماری وی شدت گرفت، ابوبکر و عمر درخواست ملاقات کردند، ولی چون فاطمه (س) را خشمگین ساخته بودند، حضرت (س) در خواست مکرر ایشان را رد کرد (ابن قتیبه دینوری، ۱/ ۲۰؛ صدوق، علل الشرایع، ۱/ ۱۸۶؛ سید مرتضی، ۱۱۵/۴)، اما وقتی علی وساطت کرد، ملاقات آنان را پذیرفت. گزارشهای چندی، شدت ناراحتی حضرت زهرا (س) را نشان می دهد: حضرت زهرا(س) سلام آن دو را پاسخ نداد (صدوق، علل الشرایع، ۱/ ۱۸۷؛ مجلسی، بحار الانوار،۲۰۳/۴۳)، روی خود را از آنان برگرداند و این کار چند بار تکرار شد (صدوق، علل الشرایع، ۱/ ۱۱۸۶ مجلسی، بحارالانوار،۲۰۳/۴۳ ) و پس از اقرار گرفتن از آن دو درباره حدیث پیامبر، مبنی بر اینکه رضایت فاطمه(س) به رضایت پیامبر(ص) و غضب فاطمه(س) به غضب پیامبر(ص) است، ناخشنودی خود را با صراحت به آن دو ابراز کرد (ابن قتیبه دینوری، ۱/ ۱۲۰ خزاز قمی، ۶۵، طبری امامی، دلات الامامه، ۱۳۵) و این ملاقات، که نوعی تحرک سیاسی به شمار می آمد، برخلاف خواست ملاقات کنندگان به پایان رسید. رضایت نداشتن حضرت زهرا(س) از خلیفه و همکارش، در گریه های بسیار وی نیز انعکاس یافته است، به طوری که با وجود عمر کوتاهش پس از پیامبر(ص)، در زمرة «بكائين » عالم قرار گرفت (عیاشی، ۲/ ۱۸۸ صدوق، الخصال، ۲۷۲؛ اربلی، ۲/ ۱۲۰). آن اوضاع دشوار، در گریه های حضرت (س) بی اثر نبود. وی برای گریستن به زیارت مقابر شهدا می رفت (صدوق، الامالی، ۲۰۴؛ همو، الخصال، ۲۷۳؛ اربلی، ۲/ ۱۲۰ – ۱۲۱)، هفته ای دو روز به زیارت قبور شهدای أحد می رفت و خاطره پیامبر را تجدید می کرد (کلینی، ۲۲۸/۳ ، ۲/ ۵۶۱)، حضرت زهرا(س) از زمان رحلت پیامبر(ص) تا شهادت خویش هیچ گاه خندان دیده نشد (ابن سعد، ۲/ ۲۴۸؛ کلینی، ۳/ ۲۲۸؛ ۴/۵۶۱، طبرانی،
۳۹۹/۲۲).

وصیت حضرت زهرا(س) بیانگر ستم غاصبان و ناراحتی حضرت(س) از آنان بوده است. وی وصیت کرد که او را شبانه به خاک بسپارند (صدوق، معانی الاخبار، ۳۵۶، مفید، الامالی، ۲۸۱؛ طوسی، الامالی، ۱۰۹) و هیچ یک از ظالمان در حق وی، در تشییع جنازه و نماز بر او حضور نیابند (هلالی عامری، ۳۹۲؛ صدوق، الامالی، ۷۵۶؛ فتال نیشابوری، ۱۵۱) و به همین سبب، هیچ یک از آنان در این مراسم حاضر نبودند (مفید، الامالی، ۲۸۱؛ طبری امامی، دلائل الامامه، ۱۳۶ – ۱۳۷؛ ابن شهرآشوب، ۳/۱۳۷). در مصادر بسیاری، از عامه و خاصه به نقل از سلمی (همسر ابی رافع)، گفته اند که حضرت زهرا(س) در روز شهادتش غسل کرد و لباسهای تازه پوشید و فرمود: به زودی قبض روح خواهد شد و وصیت نمود که برای غسل دادن، بدنش را برهنه نسازند (ابن سعد، ۲۷/۸؛ احمدبن حنبل، مسند، ۶/۴۶۱ – ۴۶۲، طبرانی، ۲۲/۳۹۹).

بنا بر گزارشهای بسیاری، اسماء بنت عمیس برای پرستاری از حضرت زهرا(س) یا در تهیه تابوت و هودج برای وی یا در مراسم غسل دادن وی حضور داشته است (مقاله وصایای فاطمه )

روز شهادت حضرت فاطمه (س):

درباره روز شهادت حضرت زهرا(س) گزارشهای مختلفی وجود دارد (ر.ک: انصاری زنجانی، ۱۵ / ۳۳ – ۸۲). مشهورترین قول در نزد شیعه، سوم جمادی الآخره است (طوسی، مصباح المتهجد، ۷۹۳؛ کفعمی، ۵۱۱، مجلسی، بحارالانوار ۱۹۶/۴۳ ، ۲۱۵). مستند این قول، روایت ابی بصیر از امام صادق (ع) است (طبری امامی، دلائل الامامه، ۱۳۴). ابن طاووس این قول را (در التعريف للمولدالشريف، از جماعتی از اصحاب ما) نقل کرده است (اقبال الاعمال، ۳/ ۱۶۰ – ۱۶۱). در نقل های دیگر، سیزدهم ربيع الآخر (این شهر آشوب، ۳/ ۱۳۲)، بیستم جمادی الآخره (طبری امامی، دلائل الامامه، ۱۳۶) و سوم ماه رمضان (اربلی، ۱۲۵/۲) روز شهادت دانسته شده است، که در برابر قول مشهور، در خور اعتنا نیستند. همچنین با استناد به گزارشهای راجع به مدت عمر حضرت زهرا(س)، اقوال دیگری نیز استخراج شده است (ر.ک: انصاری زنجانی، ۳۳/۱۵ ) که دقیق نیستند و مستند محکمی ندارند. بنا بر روایات بسیاری، مدت عمر حضرت زهرا پس از رحلت پیامبر (ص)، ۷۵ روز بوده است (ر.ک: انصاری زنجانی، ۳۵/۱۰- ۵۸). این مطلب در همان روایت ابی بصیر (طبری امامی، دلائل الامامه، ۱۳۴) و در دو روایت صحیح (یکی از ابی عبیده حذاء و دیگری از هشام بن سالم) از امام صادق (ع) آمده است (صفار، ۱۷۴؛ کلینی، ۱/ ۲۴۱، ۴۵۸، ۲۲۸/۳، ۵۶۱/۴)، که با قول مشهور در شهادت حضرت زهرا(س) (سوم جمادی الآخره) سازگار نیست، زیرا بنا بر دو قول مشهور درباره وفات پیامبر
(۲۸ صفر و ۱۲ ربیع الاول)، با احتساب ۷۵ روز، حضرت زهرا (س) باید در اواسط یا اواخر جمادی الاولی به شهادت رسیده باشد.

ممکن است ۷۵ (خمسة و سبعین) در این روایات، محرّف ۹۵ (خمسة و تسعين) باشد که در برخی روایات، مدت عمر حضرت زهرا(س) پس از پیامبر(ص) ذکر شده است (دولابی، ۱۵۲؛ خزاز قمی، ۶۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱/ ۳۰۰). بدین طریق، اگر وفات پیامبر (ص) در ۲۸ صفر باشد، این دو گزارش با هم تطبیق می کنند. این احتمال، صرف نظر از بحثهایی که درباره تاریخ وفات پیامبر (ص)وجود دارد (ر.ک شبیری، تحقیقی در روز وفات پیامبر(ص)، ۴ – ۱۵)، در صورتی صحیح است که چهار ماه متوالی صفر تا جمادی الاولى، همگی کامل باشند، که بسیار بعید است، مگر آنکه ۹۵ روز را به معنای سه ماه و پنج روز بگیریم. گزارشهای دیگری هم که درباره مدت عمر حضرت زهرا(س) (ر.ک: انصاری زنجانی، ۱۴ / ۲۷۸ – ۳۲۸) با فاصله بين رحلت پیامبر و شهادت حضرت زهرا است (ر.ک: انصاری زنجانی،
۸/۱۰ – ۹۸)، بر دشواری این بحث می افزاید.

به گفته علامه مجلسی، بین بیشتر تاریخهایی که برای ولادت و وفات حضرت زهرا(س) ذكر شده و مدت عمر وی و نیز بین تواریخ وفات و روایت صحیح درباره مدت عمر حضرت زهرا (س) پس از رحلت پیامبر(ص)، سازگاری وجود ندارد. وی افزوده است روایتی از امام باقر (ع) مدت حیات حضرت زهرا(س) را پس از وفات پیامبر (ص) سه ماه ذکر کرده (ر.ک: طبری، ۲/ ۴۷۴؛ ابوالفرج اصفهانی، ۳۱) با قول مشهور درباره وفات پیامبر (ص) تطبیق می کند، بدین شکل که امام باقر(ع) هنگام محاسبه، چند روز بیشتر از سه ماه را در نظر نیاورده است (بحارالانوار، ۴۳ /۲۱۵).
این سخن استحکام بیشتری دارد، به ویژه با توجه به روایاتی از معصومان (ع) که وفات پیامبر(ص) را در دوم ربیع الاول ذکر کرده اند (حسيني جلالی، ۶۸، ابن خشاب بغدادی، ۶؛ ۱/۱۳ – ۱۴). لذا، با عنایت به مجموع گزارشها، شهادت حضرت فاطمه (س) در سوم جمادی الآخره، قوی ترین قول است.

به سبب اختلاف در تاریخ شهادت حضرت زهرا(س)، در جوامع شیعی در دو زمان (در اواسط جمادی الاولی و اوایل جمادی الآخره)، چند روز به عنوان ایام فاطمیه، مراسم عزاداری برپا می گردد. در ایران، سوم جمادی الآخره، شهادت حضرت زهرا(س) محسوب می شود و تعطیل رسمی است.

بازتاب شهادت حضرت فاطمه (س) در اشعار؛

مصائب حضرت زهرا (س) در اشعار، انعکاسی گسترده یافته است. سید حمیری به ضربت خوردن آن حضرت (س) اشاره، و بر ضارب وی نفرین کرده است (عاملی نباطی، ۳/۱۳). برقی، از شعرای قرن سوم، به حادثه آتش افروزی اشاره کرده و عاملان آن را کافر خوانده، و ضربت خوردن حضرت زهرا (س) و شکسته شدن در خانه وی را در شعر خود آورده است (عاملی نباطی، ۳/۱۳؛ مهدی، ۲۳۹ – ۲۴۰). قاضی نعمان مغربی در الأرجوزة المختاره، به حادثه هجوم عمر به همراه جماعتی به خانه حضرت زهرا (س) اشاره کرده و گفته است که حضرت زهرا(س) پشت در ایستاده بود، ولی در را شکستند و حمله ور شدند و حضرت (س) را کتک زدند و وی سقط جنین نمود. مغربی کشته شدن حضرت زهرا (س) را نیز در شعر خود آورده است (۸۹ – ۹۰). علی بن حماد، شاعر قرن چهارم، به تازیانه خوردن حضرت زهرا(س) و دیگر مصائب ایشان اشاره کرده است( شوشتری، ۵۶۵/۲، مهدی، ۲۷۷). طلحة بن عبدالله، معروف به عونی، شاعر قرن چهارم، بیشترین سروده را در این باره دارد و لطمه های جسمانی آن حضرت (س) همچون تازیانه، سیلی خوردن، سقط جنین و نیز آتش افروزی و شکستن در خانه حضرت (س) در اشعار وی گزارش شده است(مهدی، ۲۷۸- ۲۷۹).

مهیار دیلمی (ابن ابی الحدید، ۱۶ / ۲۳۵) و شاعران بسیار دیگری نیز در این باره شعر سروده اند (ر.ک؛ مهدی، ۲۹۲، ۳۰۲، ۳۰۸، ۳۱۱، ۳۱۲؛ عاملی، ۱۵/۲ – ۳۲؛  مقاله های فاطمه(س) در شعر فارسی؛ فاطمه (س) در شعر عربی).

شبهات درباره شهادت حضرت(س):

با وجود گستردگی گزارشهای مربوط به شهادت حضرت زهرا(س) و حادثه هجوم به خانه آن حضرت (س)، از دیرباز مخالفان، ایرادهایی گرفته و متکلمان شیعی به آنها پاسخ داده اند. از جمله اشکالات، این است که با توجه به شجاعت و غیرت انکارناپذیر حضرت على (ع)، باور اینکه چنین مصائبی بر همسر وی رخ دهد و او سکوت کند، سخت است. بزرگان شیعه در پاسخ، یادآور شده اند که رفتارهای حضرت علی(ع) برخاسته از احساسات شخصی نبوده، بلکه حضرت (ع) به مصالح دینی می اندیشیده و همین امر سبب شده است که در قبال غصب خلافت نیز سکوت کند (ر.ک: کلینی، ۲۹۵/۸- ۲۹۶).

پیامبر (ص) نیز به حضرت على (ع) وصیت کرده بود در برابر این حوادث صبر کند، که نتیجه آن حفظ دین و جلوگیری از بروز حوادث ناگوارتر بود و بزرگ ترین مجاهده حضرت (ع) در آن اوضاع بحرانی به شمار می آمد (ر.ک: عاملی، ۱/ ۲۶۶ – ۲۷۷؛ یوسفی غروی،۹/۴ – ۱۹۱؛ مهدی، ۴۷۹ – ۴۸۷).

در سالهای اخیر، برخی ایرادها سبب شده است که پژوهشگران به بررسی دوباره این موضوع بپردازند و درباره آن کتابهایی بنویسند. از جمله، در مأساة الزهراء ، سید جعفر مرتضی عاملی، شبهات کهنه و تازه بررسی شده است. مثلا، یکی از شبهات این است که برخی، منبع اصلی گزارش حادثه هجوم را کتاب سلیم بن قیس دانسته و با انکار اعتبار آن، در وقوع این حادثه تردید کرده اند. عاملی تاکید کرده است که گزارش این حادثه به کتاب سلیم بن قیس منحصر نمی شود، و افزوده با توجه به قرائنی (همچون استناد محدثان متقدم به این کتاب و تصریح به اعتبار آن) این کتاب، معتبر است(ر.ک، ۱/۱۴۱- ۱۵۵).

این اشکال که کتک زدن زنان در جامعه عرب عیبی بزرگ، و با روحیه عرب و رسوم جاهلی ناسازگار بوده نیز نادرست است، زیرا طالبان قدرت برای رسیدن به حکومت و تثبیت پایه های آن، از هیچ کاری، حتی کشتن فرزندان و برادران خود، ابایی نداشته و از سوی دیگر، نمونه های بسیاری از کتک زدن زنان در آن زمان در کتابهای تاریخی ثبت شده است (ر.ک: ۱/ ۱۸۹ – ۱۹۹).

اشکال دیگری که مطرح نموده اند این است که در زمان پیامبر (ص) خانه ها درهای چوبی که بر پاشنه بچرخد نداشته است، بلکه تنها پرده ای بر در اتاقها می آویختند، لذا سوزاندن در خانه حضرت زهرا (س) یا فشار ایشان بین دیوار و در معقول نیست. این اشکال نیز نادرست است، زیرا شاهدی وجود ندارد دال بر آنکه در آن زمان فقط پرده ای بر ورودی خانه می آویخته اند. بررسی شواهد بسیار درباره درهای مدینه نیز نشان می دهد که در آن زمان خانه ها، علاوه بر پرده، در هم داشته اند که برخی یک لنگه و برخی دو لنگه بوده و درهای خانه ها قفل و بست داشته و باز و بسته می شده است (ر.ک: ۲/ ۲۲۹ – ۳۲۱).

اشکال دیگری که بیش از همه مطرح می شود این است که با وجود احترام بسیاری که حضرت زهرا (س) در جامعه خود داشته است، وقوع حوادثی مانند هجوم به خانه ایشان باور کردنی نیست. پژوهشگران پاسخ داده اند که بی تردید احترام پیامبر از احترام حضرت زهرا(س) بیشتر بوده است، اما صحابه با دستورهای پیامبر (ص) مخالفتهای صریحی کرده اند (ر.ک: بخاری،۳۷/۱؛  ۱۳۷/۵ – ۱۳۸)؛ به ویژه مخالفت با فرمان پیامبر (ص) در آخرین پنجشنبه زندگانی ایشان، با گفتن جمله این مرد هذیان می گوید» (ابن سعد،۲۴۳/۲ – ۲۴۶؛ نسائی،۴۳۵/۳ ؛ طبرانی، ۱۱ / ۳۵۲)، معروف است. گوینده این سخن، سرکرده مهاجمان به خانه حضرت زهرا (س) نیز بوده است.

از سوی دیگر، هر چند بیشتر مردم به حضرت زهرا(س) احترام می گذاشتند، ولی همه مردم چنین نبودند و دلیلی نداریم که نشان دهد مهاجمان به خانه حضرت (س)، به ایشان احترام می گذاردند. بیشتر افراد جامعه با وجود احترام گذاشتن به حضرت (س)در اوضاع عادی، هنگام دشواریها حاضر به فداکاری برای وی نبودند و راحتی خود را بر تحمل سختی برای دفاع از حریم حضرت زهرا (س) ترجیح می دادند. لذا، با رفتار خشن حاکمان، مقابله نمی کردند (ر.ک: عاملی، ۱/ ۲۲۷ – ۲۳۰؛ مهدی، ۴۷۸- ۴۷۹). شواهد بسیاری نشان می دهد که در زمان پیامبر (ص) ضدیت با حضرت علی(ع) حاکم شده بود. بسیاری از قریشیان به بنی هاشم حساسیت داشتند. کینه های فروخفته به بنی هاشم عموما و به حضرت على (ع)به طور خاص، پس از رحلت پیامبر (ص) آشکار شد و حوادثی همچون حادثه هجوم را به وجود آورد. از نظر برخی از مردم آن عصر، نهضت پیامبر(ص) نه نهضت الهی برخاسته از مبدأ وحی، بلکه نهضت قبیله ای بود که سروری بنی هاشم را به دنبال داشت. لذا، با تمام قوا می کوشیدند از اجتماع نبوت و خلافت در این خاندان – که در چارچوب تفکرات جاهلی، به تفاخر این قبیله می انجامید- جلوگیری کنند. در چنین فضایی، رخ دادن حوادثی چون حادثه هجوم به خانه حضرت زهرا (س)، دور از ذهن نیست (احمدی میانجی، ۵۰، ۵۷-۵۸). در دوره معاصر برای پاسخ به شبهات مطرح شده، آثار گوناگونی نوشته شده است(ر.ک، شبیری، پس از پیامبر(ص)، ۹۹ – ۱۰۴؛ مقاله کتاب شناسی فاطمه (س)).

منابع:

ابن ابی الحدید، عزالدين (م. ۶۵۶ق.)، شرح نهج البلاغه، تحقيق محمد أبوالفضل ابراهیم، دار احیاء الكتب العربية، ۱۳۷۸ق؛ ابن ابی شیبه کوفی، عبدالله بن محمد (م. ۲۳۵ق.)، المصنف في الأحاديث و الآثار، تحقیق سعيد لحام، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق؛ ابن ابی عاصم، احمد بن عمرو (م. ۲۸۷ق.)، کتاب السنة، بیروت، المكتب الاسلامی، ۱۴۱۳ق؛ ابن اثیر، مبارک بن محمد (م. ۶۰۶ق.)، النهاية في غريب الحديث و الاثر، تحقیق احمدالزاوي، محمود طناحي، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۴ش؛ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (م. ۸۵۲ق.)، تبصير المنتبه بتحرير المشتبه، تحقيق محمدعلی نجار، بیروت، المكتبة العلميه؛ همو، التلخيص الحبير في تخريج الرافعي الكبير، دارالفكر؛ همو، لسان المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۰ق؛ ابن حسین، یحیی بن حسین (م. ۲۹۸ق.)، تثبيت الامامه، بیروت، دارالامام السجاد(ع)، ۱۴۱۹ق؛ ابن خشاب بغدادی، عبدالله بن نصر (م. ۵۶۷ق.)، تاریخ مواليدالائمة (ع) و وفياتهم، قم، کتابخانه مرعشی نجفی، ۱۴۰۶ق؛ ابن خلکان، احمد بن محمد (م. ۶۸۱ق.)، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار الثقافه؛ ابن سعد، محمد بن سعد (م. ۲۳۰ق.) الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر؛ ابن شاذان نیشابوری، فضل بن شاذان ازدی (م. ۲۶۰ق.)، الايضاح، تحقیق سید جلال الدین حسینی، تهران، انتشارات دانشگاه، ۱۳۶۳ش؛ ابن شهر آشوب، محمدبن علی (م. ۵۸۸ق.)، مناقب آل ابی طالب، تحقیق گروهی از اساتید نجف اشرف، النجف الاشرف، المكتبة الحيدرية. ۱۳۷۶ق. ابن طاووس، سید علی بن موسی (م. ۶۶۴ق.)، اقبال الاعمال، تحقیق جواد قیومی، مكتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۴ق؛ همو، الطرائف في معرفة مذاهب الطوائف، قم، مطبعة الخيام، ۱۳۹۱ق؛ همو، الطرف من المناقب في الذرية الاطائب، النجف الاشرف، المكتبة الحیدریه؛ همو، اليقين باختصاص. مولانا علی علیه السلام بامرة المومنین، تحقیق انصاری، قم، موسسه دارالکتاب، ۱۴۱۳ ق؛ ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله قرطبی (م.۴۶۳ ق.)، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق؛ ابن فارس، احمد بن فارس (م.۳۹۵ ق.)، معجم مقائیس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مكتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق؛ ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (م. ۲۷۶ق.)، الامامة و السياسه، تحقیق على شیری، قم، الشريف الرضی، ۱۴۱۳ق؛ ابن قولویه قمی، جعفر بن محمد (م. ۳۶۸ق.)، کامل الزیارات، تحقيق جواد قیومی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق؛ ابن منظور، محمد بن مکرم (م. ۷۱۱ق.)، لسان العرب، قم، نشر ادب الحوزة، ۱۴۰۵ق؛ ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (م. ۳۵۶ق.)، مقاتل الطالبین، تحقیق کاظم مظفر، قم، مؤسسة دار الكتاب، ۱۳۸۵ق، احمد بن حنبل، شیبانی (م ۲۴۱ق.)، فضائل الصحابه، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۹۸۳م؛ همو، مسند احمد بن حنبل، بیروت، دار صادر؛ احمدی میانجی، علی، ظلامة الزهراء  (ع) في النصوص و الآثار، بیروت، المركز الاسلامي للدراسات، ۱۴۲۴ق؛ اربلی، علی بن عیسی (م. ۶۹۳ق.)، کشف الغمة في معرفة الائمه(ع)، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق؛ اطروش، حسن بن علی (م. ۳۰۴ق.)، البساط، تحقیق عبدالكريم أحمد، سعدة، مكتبة التراث الاسلامی، ۱۴۱۸ق؛ اندلسی، احمد بن محمد (م. ۳۲۸ق.)، العقد الفرید، بیروت، دار احياء التراث العربی، ۱۴۲۰ق؛ انصاری زنجانی، اسماعيل، الموسوعة الكبرى عن فاطمة الزهراء (ع)، قم، انتشارات دليل ما، ۱۴۲۹ق؛ بخاری، محمد بن اسماعیل (م. ۲۵۶ق.)، صحيح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق؛ بلاذری، أحمد بن یحیی (م. ۲۷۹ق.)، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار، ریاض زرکلی، بیروت، دار الفكر، ۱۴۱۷ ق؛ بیهقی، احمد بن حسين (م. ۴۵۸ق.)، السنن الکبری، بیروت، دار الفكر، ۱۴۱۶ق؛ جوهری، اسماعیل بن حماد (م. ۳۹۳ق.)، الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیه، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دار العلم للملايين، ۱۴۰۷ق؛ جوینی، ابراهيم بن محمد خراسانی (م. ۷۳۰ق.)، فرائد السمطين، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، ۱۳۹۸ق؛ حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله (م. ۴۰۵ق.)، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف مرعشلی، بیروت، دار المعرفه؛ حسینی جلالی، سید محمدرضا، تاریخ اهل البيت (ع)، قم، مؤسسة آل البيت من الاحياء الترات، ۱۴۱۰ق؛ ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم (م.۴۴۷ ق.)، تقریب المعارف، تحقیق فارس حسون، ۱۴۱۷؛ خزاز قمی، علی بن محمد(م.۴۰۰ق.)، کفایة الاثر فی النص علی الائمه الاثنی عشر(ع)، تحقیق سید عبداللطیف حسینی کوه کمری، قم، انتشارات بیدار، ۱۴۰۱ق؛ خصیبی، حسین بن حمدان(م.۳۳۴ق.)، الهدایظ الکبری، بیروت، موسسة البلاغ، ۱۴۱۱ق؛ دولابی، محمد بن أحمد (م.۳۱۰ق.)، الذرية الطاهرة النبویه، تحقیق سید محمد جواد حسینی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۷ق؛ ذهبی، محمد بن احمد (م. ۷۴۸ق.)،تاريخ الاسلام و وفیات المشاهير و الاعلام، تحقیق عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الكتاب العربی، ۱۴۰۷ق؛ همو، سیر اعلام النبلاء، تحقيق شعيب الأرنؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ ق؛ زبیدی، سیدمحمدمرتضی حسینی (م. ۱۲۰۵ق.)، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الفكر، ۴۱۴اق؛ سمهودی، علی بن احمد (م.۹۱۱ق.)، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، بیروت، دارالکتب العلمية، ۲۰۰۶م؛ سید مرتضی، علی بن حسین (م. ۴۳۶ق.)، الشافي في الأمامه، تحقیق سیدعبدالزهرا حسینی، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۰ق؛ شبیری، سید محمد جواد، پس از پیامبر (ص)، آیینه پژوهش (دوماهنامه)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، س ۱۸، ش ۱۰۵ – ۱۰۶، ۱۳۸۶ش؛ همو، تحقیقی در روز وفات پیامبر(ص)، تحقیقات اسلامی (فصلنامه)، قم، بنیاد فرهنگی امام رضا(ع)، س ۴ ش ۱ – ۲، ۱۳۶۸ش؛ شوشتری، قاضی نورالله (م. ۱۰۱۹ق.)، مجالس المؤمنین، تهران، کتاب فروشی اسلامیه، ۱۳۶۵ش؛ شهرستانی، محمدبن عبدالكريم (م.۵۴۸ق.)، الملل و النحل، تحقيق محمد سید گیلانی، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۲۲ق، صدوق،
محمد بن على (م ۳۸۱ق.)، الامالی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷ق؛ همو، الخصال، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۳ق؛ همو، علل الشرایع، تحقیق سیدمحمدصادق بحر العلوم، النجف الاشرف المكتبة الحيدرية، ۱۳۸۵ق؛ همو، عیون اخبار الرضا(ع)، تحقیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمی ۱۴۰۴ق؛ همو، معانی الاخبار، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۳۶۱ش، صفار، محمد بن حسن (م. ۲۹۰ق.)، بصائر الدرجات الکبری، تحقیق میرزا محسن کوچه باغی، تهران، موسسة الأعلمی، ۱۴۰۴ق؛ صفدی، خلیل بن ایبک (م. ۷۶۴ق.)، الوافی بالوفیات، تحقیق احمد الارنؤوط، ترکی مصطفی، بیروت، دار احياء التراث، ۱۴۲۰ق؛ صنعانی، عبدالرزاق بن همام (م. ۲۱۱ق.). المصنف، تحقیق حبیب الرحمن اعظمی، منشورات المجلس العلمي؛ طبرانی، سليمان بن احمد (م. ۳۶۰ق.)، المعجم الكبير، تحقیق حمدي سلفي، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق؛ طبرسی، احمد بن علی (م. ۵۶۰ق.)، الاحتجاج، تحقيق محمدباقر خرسان، النجف الاشرف، دار النعمان، ۱۳۸۶ ق؛ طبرسی، فضل بن حسن (م. ۵۴۸ق.)، اعلام الوری، قم، مؤسسة آل البيت (ع) لاحياء التراث، ۱۴۱۷ق؛ طبرسی نوری، سیداسماعیل (م. ۱۳۲۱ ق.)، كفاية الموحدین، قم، شرکت معارف اسلامية، ۱۳۸۲ش؛ طبری، محمد بن جریر (م.۳۱۰ق.)، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق گروهی از دانشمندان، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۳ق؛ طبری امامی، محمد بن جریر (م. قرن ۵)، دلائل الامامه، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق؛ همو، المسترشد فی امامة امير المؤمنين علی بن ابی طالب(ع)، تحقیق احمد محمودی، مؤسسه فرهنگ اسلامی کوشانپور، ۱۴۱۵ق؛ طریحی، فخرالدین (م. ۱۰۸۵ ق.)، مجمع البحرین، تحقیق سیداحمد حسینی، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۸ق؛
طوسی، محمد بن حسن (م. ۴۶۰ق.)، الامالی، تحقيق مؤسسة البعثة، قم، دارالثقافة، ۱۴۱۴ق؛ همو، تلخيص الشافی، تحقیق سید حسین بحر العلوم، قم، انتشارات المحبين، ۱۳۸۲ش؛ همو، الغيبه، تحقيق عبادالله تهرانی، علی احمد ناصح، قم، مؤسسة المعارف الاسلامية، ۱۴۱۱ق؛ همو، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسة فقه الشيعة، ۱۴۱۱ق؛ همو، تهذیب الاحکام، تحقیق سید حسن موسوی خرسان، تهران، دارالكتب الاسلامية، ۱۳۶۴ ش؛ عاملی نباطی، علی بن يونس (م. ۸۷۷ق.)، الصراط المستقيم الى مستحقي التقديم، تحقیق محمدباقر بهبودی، المكتبة المرتضوية، ۱۳۸۴ق؛ عاملی، سید جعفر مرتضی، مأساة الزهراء (س)(شبهات و ردود)، بیروت، دارالسيرة، ۱۴۱۸ق؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (م. ۷۲۶ق.)، نهج الحق و کشف الصدق، تحقیق سیدرضا صدر، عین الله حسنی، قم، دار الهجرة، ۱۴۱۴ق؛ عیاشی، محمد بن مسعود (م، ۳۲۰ق.)، تفسیر العیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، المكتبة العلمية الاسلاميه؛ فتال نیشابوری، محمدبن حسن (م. ۵۰۸ق.)، روضة الواعظین، قم، الشريف الرضی؛ فراهیدی، خليل بن أحمد (م. ۱۷۵ ق.)، العین، تحقیق مهدی مخزومی، ابراهیم سامرائی مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۱۰ق؛ فیومی، احمدین محمد (م. ۷۷۰ق.)، المصباح المنیر، قم، دار الهجرة، ۱۴۰۵ق؛ قمی، علی بن ابراهيم (م. ۳۰۷ق.)، تفسیر القمی، تحقیق سیدطیب موسوی جزائرى، قم، دارالكتاب، ۱۴۰۴ق، قیسی، محمد بن عبدالله (م. ۸۴۲ق.)، توضیح المشتبه في ضبط اسماء الرواة و انسابهم و القابهم، تحقيق نعيم عرقسوسی، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۳م؛ کراجکی، محمد بن علی (م. ۴۴۹ق.)، کنز الفوائد، قم، مكتبة المصطفوی، ۱۳۶۹ش؛ کفعمی، ابراهیم بن علی (م. ۹۰۵ق.)، المصباح، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۳ق؛ کلینی، محمد بن یعقوب (م. ۳۲۹ق.)، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دار الكتب الاسلامية، ۱۳۶۳ش؛ کوفی، علی بن احمد (م. ۳۵۲ق.)، الاستغاثه، تهران، مؤسسة الأعلمی، ۱۳۷۳ش؛ گنجی شافعی، محمدین یوسف (م ۶۵۸ق.)، کفایةالطالب في مناقب علی بن ابی طالب (ع)، تحقيق محمدهادی امینی، النجف الاشرف، المطبعة الحيدرية، ۱۳۹۰ق؛ متقی هندی، علی (م. ۹۷۵ق.)، کنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، تحقیق بکری حیانی، صفوة السقا، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق؛ مجلسی، محمدباقر (م. ۱۱۱۱ ق.)، بحار الانوار، تحقیق محمدباقر بهبودی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ همو، حق اليقين، تهران، انتشارات قائم؛ همو، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول (ص)، تحقیق سپیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، دار الكتب الاسلامية، ۱۴۰۱ق؛ مسعودی، علی بن حسين (م. ۳۴۵ق.)، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، ۱۴۰۹ق، مظفر، محمد حسن (م. ۱۳۷۵ق.)، دلائل الصدق، قم، مكتبة بصیرتی، ۱۳۵۹ش؛ مغربی، قاضی نعمان بن محمد تمیمی (م. ۳۶۳ق.)، الأرجوزة المختاره، تحقیق اسماعیل قربان حسین پونا والا، بیروت، المكتب التجاري، ۱۹۷۰م؛ منسوب به مفید، محمد بن محمد (م.۴۱۳ق.)؛ الاختصاص، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۴ق؛ همو، الامالی، تحقیق حسین استادولي، علی اکبر غفاری، بیروت، دارالمفيد، ۱۴۱۴ق؛ همو، الجمل، تحقیق سیدعلی میرشریفی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۳ق؛ همو، المزار (مناسک المزار)، تحقيق سید محمد باقر ابطحی، بیروت، دار المفيد، ۱۴۱۴ق؛ مهدی، عبدالزهراء، الهجوم على بيت فاطمه (س)، ۱۴۲۱ق، نسائی، احمد بن شعيب (م. ۳۰۳ق.)، السنن الکبری، تحقيق سليمان بنداری، سید کسروی حسن، بیروت، دارالکتب العلمية، ۱۴۱۱ق؛ هلالی عامری، سلیم بن قيس (م. ۸۵ ق.)، کتاب سلیم بن قیس، تحقیق محمدباقر انصاری، قم، نشر الهادی، ۱۴۲۰ق؛ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (م. ۲۹۲ق.)، تاریخ الیعقوبی، قم، مؤسسه فرهنگ اهل بیت(ع)؛ یوسفی غروی، محمدهادی، موسوعة التاريخ الاسلامی، قم، مجمع الفكر الاسلامی، ۱۴۲۶ق.