شفقنا افغانستان- رییس مرکز کتاب شناسی شیعه معتقد است: اختلاف نظر بین فقها در بحث رویت هلال ماه گرچه لطمه ای به جایگاه آنها نمی زند اما می تواند عامل کمرنگ جلوه داده شدن فقه در نظر مردم و در نتیجه تضعیف اعتقادات مردم نسبت به حوزه ها شود.
حجت الاسلام والمسلمین رضا مختاری، مولف مجموعه 5 جلدی رویت هلال معتقد است: اختلاف نظر بین علما در موضوع هلال ماه می تواند بازتاب های منفی در پی داشته و در مجموع سبب لطمه به اصل دین شود لذا بر حوزه های علمیه است که با مطالعه عمیق در فقه و مداقه شدن در کتب فقهی به ارائه راه حل های موجود در این زمینه همت گمارند.
در ادامه گفت وگوی خبرنگار شفقنا با حجت الاسلام والمسلمین رضا مختاری، رییس مرکز کتاب شناسی شیعه و مولف مجموعه رویت هلال را می خوانید:
* یکی از مسایلی که مردم نسبت به آن توجه خاصی دارند بحث اختلاف علما در زمینه استهلال ماه رمضان و شوّال است، گرچه مردم در مسایل دیگر همچون مباحث فقهی اختلاف نظر بین علما را پذیرفته اند اما در این زمینه به لحاظ ارتباط مستقیم با عبادات آنها، انتظار دارند فقها متفق القول باشند. دلیل این اختلاف فقهی در رویت هلال ماه را در چه می دانید؟
دو مطلب در این زمینه وجود دارد؛ یکی اختلاف نظر در ایران است و دیگری اختلاف نظر بین کشورهای اسلامی نظیر مصر، مراکش و عربستان است. در ایران علت اختلاف چند مطلب است؛ اول اینکه بیشتر علما و فقها مانند امام خمینی(ره)، آیت الله خویی، آیت الله سیستانی، شهید امام محمدباقر صدر، آیت الله گلپایگانی و مرحوم محقق نائینی نظرشان این است که رویت هلال ماه باید بدون ابزار و دوربین باشد همچنانکه از زمان پیامبر اکرم(ص) رویت با چشم عادی معتبر بوده است و این نظر مشهور فقهاست اما برخی از علما مانند آیت الله فاضل لنکرانی معتقدند که رویت با دوربین و تلسکوپ هم کافیست که در صورت اخیر طبیعی است که اول ماه را یکروز جلوتر اعلام می کنند هرچند این نظر شاذ و نادر است و نظر مشهور فقهای شیعه این است که رویت ماه با ابزار اعتباری ندارد.
علت دیگر اختلاف بین فقها مساله افق است به این صورت که مشهور فقهای شیعه نظر دارند در هرمنطقه که ماه دیده شد در همان منطقه معتبر است به عنوان مثال اگر ماه در ایران دیده شد برای ایران معتبر است اما نمی توان گفت برای همه شیعیان هند هم ثابت است اما برخی فقها مانند آیت الله خویی نظری خلاف این دارند که شاذ و نادر است و آن اینکه اگر در یک منطقه ای از زمین ماه دیده شد برای آن بخش از مناطقی که در شب با این منطقه مشترکند، ثابت است مثلا نظر مشهور فقهای شیعه این است که اگر ماه در برزیل دیده شد برای ما کافی نیست و تنها برای آنها حجت است اما آیت الله خویی معتقدند اگر ماه در برزیل دیده شد به دلیل آنکه در قسمتی از شب با ما مشترک است برای ایران حجت است.
مورد اختلاف دیگر این است که معروف فقها عنوان می کنند رویت هلال توسط دو نفر کافی نیست و باید حداقل 50 تا 100 نفر در کل ایران ماه را باید رویت کنند اما برخی علما مانند آیت الله فاضل معتقدند که بیّنه یعنی رویت ماه توسط دونفر کافی است. در این مساله خیلی اشتباه می کنند؛ تحقیقا ثابت شده از بین 100 نفری که عنوان می کنند ماه را دیدند 15 نفر توهم دیدن ماه را دارند یعنی در ذهن خود ماه خیالی را می سازد لذا به رویت دونفر نمی توان اعتماد کرد.
مساله دیگر اختلاف در کشورهای اسلامی است که بیشتر راجع به ملاک های رویت است مثلا در عربستان ملاک های دیگری غیر از رویت هلال دارند مانند تعداد یا تقویم ام القرایی که بر مبنای آن هروقت عربستان اعلام کند در کشورهای دیگر مانند لیبی و مالزی اول ماه است و این هم یکی از علل اختلاف است.
واقعا مردم انتظار دارند که حداقل در داخل کشور فقها اتفاق نظر داشته باشند که این توقع به جایی است و در فقه راه حل برای این مساله است اما متاسفانه تجمیع نشده است. یکی از راه حل ها این است که در همه این سه محور ذکر شده اگر نظر مشهور فقها ملاک باشد اختلاف نظر رفع می شود که این هم از نظر شرعی صحیح است و هم از نظر علمی اختلاف را حل خواهد کرد.
*از سخنان شما چنین بر می آید که علمای گذشته قائل به رویت هلال با چشم عادی بوده اند، یعنی اختلافی در این زمینه بین آنها نبوده است.
بله، همینطور است- علمای گذشته مانند مرحوم محقق نائینی، شهید محمدباقر صدر، ابوالحسن اصفهانی، آیت الله حکیم، امام خمینی(ره) و امثالهم تصریح دارند که رویت با ابزار اعتباری ندارد که البته دلیل مفصلی هم دارند.
آیا می توان پیشرفت تکنولوژی را عامل اختلاف نظرات فقها با یکدیگر و به ویژه با گذشتگان دانست؟
خیر- کسانی که این نظر را دارند فقهای روشن بین و دقیق النظر بودند مثلا شهید صدر به همه این جوانب توجه دارند و این دلیل بر عدم توجه به تکنولوژی و پیشرفت نیست بلکه دلیل دیگری دارند و می گویند اگر قرار باشد که ابزار ملاک قرار گیرد باید در تمام ایام هر ماهی، در هرگوشه ای ماه به شکل هلال قابل رویت است اما شارع مقدس ملاک ها را طوری قرار داده که در هر نقطه ای از زمین هر کسی ولو ابزار در اختیار ندارد بتواند ماه را ببیند همانطور که اگر شخصی وسط بیایان باشد از روی ملاک های گفته شده توسط شارع می تواند وقت نماز را تشخیص دهد لذا نظرات فقها در باب رویت هلال به منزله مخالفت با علم نیست. اتفاقا محاسبات ریاضی و نجومی را فقها قبول دارند و اگر اهل علم اتفاق کنند که امکان رویت هلال ماه نیست عموم فقها می گویند باید به نظر آنها اعتماد کرد.
برخی علما هستند که بر این باورند اگر مانعی برای رویت هلال نباشد چشم غیرمسلح مناط اعتبار است اما اگر مانعی مانند گرد و غبار یا ابر در هوا باشد رویت هلال با تلسکوپ اعتبار دارد.
این نظر همه فقهاست و اگر غبار و ابری در فضا باشد و به این دلیل ماه را با چشم عادی ندیدیم، ضرری ندارد و گفته شد که اگر ابر یا غبار نبود ماه دیده می شد اما به دلیل وجود ابر ماه دیده نشد می گویند همین اندازه کافی و اول ماه ثابت است. مساله دیگر این است اگر با چشم مسلح جای ماه را مشخص کردیم و بعد با چشم عادی دیدیم همین کافی است.
نظر آیت الله خویی در مورد رویت هلال مساله روزه داری در کشورهایی که زمان بیشتری را روزه می گیرند حل می کند اما مساله اینجاست آقایانی که معتقدند ماه باید با چشم غیر مسلح دیده شود چگونه این مساله را حل می کنند؟
آنچه که تاکنون گفته شده در مورد مناطق معتدل از نظر جغرافیایی بود اما برخی مناطق هستند که روزشان 20 ساعت و شب 4 ساعت است که اینها همان حکم مناطق معتدل را دارد اما مناطقی هستند که مغرب آنها به طلوع فجر وصل می شود مانند فنلاند و هلند که در این مناطق نظریات مختلفی دادند؛ یک نظر این است که نزدیکترین منطقه معتدل به آن کشور ملاک است؛ نظر دیگر ملاک قرار گرفتن شهر مکّه است و نظر دیگر مناط عمل واقع شدن یکی از شهرهای معتدل است.
یک دیدگاه دیگر که نظر آیت الله خویی هم همین است اینکه در برخی کشورها که شش ماه شب و شش ماه روز است و امکان روزه داری نیست باید به مکان دیگر مهاجرت کنند که البته این مساله جای بحث مفصّلی دارد.
برخی معتقدند رویت هلال باید در شب صورت پذیرد اما برخی دیگر بر این باور هستند که رویت ماه در روز هم بلااشکال است.
این بحث مفصلی دارد و از قدیم هم بوده که اگر ماه قبل از ظهر یا بعد از ظهر دیده شود اعتبار دارد یا نه؟ برخی قائل به اعتبار آن هستند و عنوان می کنند اگر ساعت 4 بعدازظهر ماه را دیدیم کانه غروب ماه را مشاهده کردیم و دلیل آن هم این است که برخی ماهها قبل از مغرب به دلیل ارتفاع ماه، هلال ماه قابل رویت است و هنگام غروب به دلیل نزدیکی به افق قابل رویت نیست یعنی می توان روزی را فرض کرد که ساعت 5 عصر ماه قابل رویت باشد اما غروب ماه را نتوان دید که برخی عقیده دارند رویت ماه در زمان عصر مناط اعتبار است.
*همانند آنچه که در چندسال قبل اتفاق افتاد و ساعت 9 صبح بود که اعلام شد ماه شوّال دیده شده است.
بله- این اتفاقات خوشایند نیست و مردم توقع دارند راه حلهای مطابق موازین فقهی ارائه کنند و همانطور که گفته شد راه حل وجود دارد و فقط باید تجمیع شود.
*آیا بحث رویت هلال تقلیدی است یا خیر؟
بخش موضوعی رویت هلال تقلیدی است به این معنا که شخصی مقلد فقیهی است که رویت هلال با ابزار را ملاک اعتبار نمی داند لذا اگر براساس رویت هلال با ابزار اول ماه را اعلام کردند، این برای آن شخص محل اعتنا نیست اما مساله دیگر این است که اگر کسی ماه را دید ولواینکه شخص دیگری ندیده باشد و یقین کرد فردا اول ماه است این دیگر تقلیدی نیست و برای او ثابت شده است لذا بخشی که به موضوع برمی گردد مربوط به مکلف است و بخشی که به حکم و نظر کلّی بر می گردد مربوط به فقیه است.
*برای وحدت نظر بین فقها چه راهکار دیگری می شناسید؟
در قدیم برای جلوگیری از اختلاف برخی فقها اعلام می کردند که به نظر فلان عالم عمل کنید به عنوان مثال آیت الله خویی بعد از وفات آیت الله حکیم به شیعیان عربستان دستور داد که در فلان مساله به فتوای آیت الله حکیم عمل کنید.
راه دیگر هم این است که براساس نظر مشهور فقها عمل کنند و آن را ملاک بگیرند.
*وظیفه حوزه های علمیه در این زمینه چیست؟
حوزه های علمیه در این زمینه وظیفه سنگینی دارند به دلیل آنکه اختلاف در این مساله پیامدهای منفی دارد و سبب ضعیف شدن اعتقاد مردم به حوزه ها و سبب سبک شدن و کم اهمیت جلوه داده شدن فقه و حتی بی اعتبارشدن فقه نزد مردم می شود.
*آیا این اختلاف نظر لطمه ای به جایگاه فقها می زند؟
خیر- مناط قرار دادن دو نفر یا 100 نفر برای رویت هلال ماه دلیل بر بهتر بودن یا اعلم بودن فقیه نیست چیزی که باید به آن توجه کرد اینکه بازتابهای این اختلافات قبل از آنکه بگوئیم به شخص لطمه می زند یا خیر به اصل دین آسیب می رساند.
گفت وگو از اعظم حاتمی- شفقنا
انتهای پیام