گزارش شفقنا از مراسم رونمایی از مجموعه آثار آیت الله محقق خراسانی در قم + تصاویر

شفقنا افغانستان- همزمان با مراسم گرامیداشت بیست و هفتمین سالروز شهادت شهید وحدت ملی عبدالعلی مزاری از مقام شامخ علمی مرحوم آیت الله محمد عیسی محقق خراسانی با حضور آیت الله صالحی رئیس شورای علمای شیعه افغانستان، نمایندگان دفاتر آیات عظام، اساتید، پژوهشگران و انجمن های طلاب حوزه علمیه قم در مجتمع آموزش عالی فقه تجلیل به عمل آمد و مجموعه آثار 8 جلدی آن فقیه فقید رونمایی شد.

به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، آیت الله محمدعیسی محقق خراسانی از عالمان و خطیبان سرآمد افغانستان، اصالتا اهل لعل و سرجنگل در سال 1315ش در مشهد چشم به جهان گشود و سرانجام، پس از یک عمر تلاش علمی، فکری و سیاسی در یکم دلو/ بهمن 1378 چشم از جهان فروبست و در مشهد مقدس به خاک سپرده شد.

این عالم فرزانه پس از فراگیری تحصیلات مقدماتی، راهی حوزه علمیه کهن نجف اشرف شد و از محضر اساتید بنام آیات عظام امام خمینی و حضرت آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی بهره برد. علاوه بر فقه و اصول، در رشته های فلسفه، منطق و کلام نیز از عالمان برجسته آن دیار استفاده کرد و تخصص یافت.

مرحوم محقق خراسانی افزون بر تدریس در حوزه های علمیه نجف و مشهد، کرسی تدریس فلسفه دانشگاه تهران را نیز به دست آورد.

وی همان گونه که در فن خطابه و سخنوری جزء خطبای معروف جهان اسلام به شمار می‌رفت، در زمینه ی پژوهش نیز آثار گرانسنگی بالغ بر 30 اثر را از خود به یادگار گذاشت.

به تازگی، مجموعه ی 8 جلدی آثار علمی محقق خراسانی با هدایت استاد سرور دانش توسط دو تن از محققان دکتر محمد علی جویا و دکتر عبدالله جعفری پس از گردآوری، تحقیق و تصحیح از سوی بنیاد اندیشه در قم منتشر شده و در دسترس اساتید و پژوهشگران قرار گرفته است.

گفتنی است که مجموع تألیفات آیت‌‌الله محقق خراسانی بالغ بر 30 اثر می‌شود، اما آنچه که پس از گردآوری آثار چاپ شده در نجف و نیز آثار مخطوط و چاپ نشده‌ی ایشان به دست آمده و از گزند حوادث مصون مانده، همین مجموعه ی 8 جلدی است.

خراسانی افزون بر کارنامه ی درخشان علمی در مبارزات و فعالیت های سیاسی زمانه ی خود نیز نقش داشته است. در دوران مبارزات انقلاب اسلامی ایران، از مبلغان برجسته مرجعیت و نهضت امام خمینی در نجف به شمار می‌رفت. پس از تشکیل حزب وحدت از مقاومت غرب کابل به رهبری شهید مزاری و مرجعیت مرحوم آیت الله محقق کابل همواره قاطعانه و صادقانه حمایت کرد.

دکتر محمد علی جویا، رییس دفتر بنیاد اندیشه در قم، اخلاص و مردمی بودن استاد شهید مزاری را در سراسر دوران مبارزات در موضع گیری ها و اقدامات سیاسی، یگانه راز ماندگاری نام و یاد این شهید بزرگ عنوان کرد.
وی افزود: رهبر شهید از جمله‌ی معدود رهبران سیاسی در افغانستان بوده است که در کنار مبارزات نظامی و سیاسی، توجه خاصی به مبارزات فرهنگی داشته و هیچ گاه از آن غفلت نمی‌کرده است. تاسیس کتابخانه‌ها در دوران جهاد، آموزش نسل جوان به عنوان نسل آینده‌ساز کشور، تلاش در جهت احیای تاریخ فراموش شده‌ی مردم ما از طریق تشویق و حمایت از نویسندگان و پژوهشگران، از جمله جلوه‌های توجه به کار فرهنگی از سوی شهید مزاری است. شهید مزاری نسلی را پایه‌گذاری و حمایت کرد که روایت‌گران تاریخ پر از محرومیت مردم خود باشند. در همین راستا «مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان» با حمایت و تشویق شهید مزاری و تحت اشراف یکی از افراد مورد اعتماد ایشان، یعنی استاد سرور دانش، در سال 1372 تاسیس شد.

جویا در بخش دیگری از صحبت خود، معرفی شخصیت ها و مفاخر علمی ای چون محقق خراسانی را یکی از اهداف بنیاد اندیشه خواند و گفت: آیت‌الله محمد عیسی محقق خراسانی شخصیتی ذو ابعاد بوده و از همین رو، در حوزه‌های مختلف دارای اثر و نظر بوده است. محقق خراسانی علاوه بر تسلط بر فلسفه‌ی اسلامی، نسبت به آن نگاه نقادانه داشته که گویای تسلط عمیق ایشان بر این حوزه می‌باشد. علاوه بر فلسفه‌ی اسلامی، با فلسفه‌ی غرب نیز بیگانه نبوده و مدتی استاد کرسی فلسفه در دانشگاه تهران بوده است. در حوزه‌ی علم کلام، آثار به جای مانده گواه بر این حقیقت است که وی متکلمی برجسته و توانا بوده است. آثار منطقی نگاشته شده از سوی محقق خراسانی نیز نشان می‌دهد که مرحوم محقق از علمای طراز اول در عرصه‌ی منطق ارسطویی بوده است. او به معنای واقعی کلمه بر فقه و فقاهت مسلط بوده است.
محقق خراسانی سخنوری توانا بوده که به دو زبان فارسی و عربی سخنرانی‌های شیوا، جذاب و علمی ارائه می‌کرده است. اما آن چه به تمام این توانمندی‌ها رنگ و بوی دیگری می‌بخشد، تعهد و دردمندی محقق خراسانی است. درد محقق خراسانی که می‌توان رد پای آن را در تمامی موضع‌گیری‌ها، سخنان و آثار او مشاهده کرد، درد عدالت بوده است.

محمد سرور جوادی، وکیل پیشین پارلمان، تقارن دو مناسبت سالگرد شهادت رهبر شهید از یک سو و تجلیل از شخصیت محقق خراسانی را تقارن معنادار نامید. به باور جوادی، رویکرد محقق خراسانی و شهید مزاری مکمل همدیگر بوده و در یک راستا قلمداد می‌شوند.

جوادی، اهداف یکسان و مشترک شهید مزاری و محقق خراسانی را در دو شیوه متفاوت سیاسی و علمی چنین برشمرد:

1. مبارزه برای احیای هویت: محقق خراسانی از هزاره‌های خراسان است و به گروهی از آن‌ها تعلق دارد که بعد از سرکوب و قتل عام این قوم توسط عبدالرحمن، از موطن اصلی خود مهاجر شده و ساکن خراسان شدند و به هزاره‌های «خاوری» موسوم هستند. هزاره‌های خاوری همواره از دردی مضاعف رنج می‌برده‌اند. آن‌ها علاوه بر ستم تاریخی که بر پدران و اجدادشان در افغانستان تحمیل شده، در خراسان نیز به دلیل فشارها و واهمه‌هایی که وجود داشت، از ابراز هویت خود هراس داشته‌اند. محقق خراسانی از جمله‌ی کسانی است که حامل رنجِ این سرکوب مضاعف بوده و برای احیای این هویت سرکوب شده، تلاش کرده است. دقیقا همین احساس را در خط سیر مبارزاتی شهید مزاری نیز می‌توان مشاهده کرد. شهید مزاری نیز از ستمی که بر مردم او رفته و آن‌ها را در گردابی از فراموشی غرق کرده است، در رنج بود. محقق خراسانی بر علمای افغانستانی نجف این نقد را وارد می‌کرد که آن‌ها پس از ورود در حوزه، در فضای حوزه غرق می‌شوند و قادر نیستند تا در راستای احیای هویت مردم خود، منشا اثر واقع شوند. برهمین اساس او اقدام به تالیف «المؤلفون الافغانیون المعاصرون» می‌کند و تلاش می‌کند تا طلاب افغانستانی حوزه‌ی نجف را به نوشتن ترغیب کند. بر همین اساس می‌توان گفت که نسل دست به قلم و نویسنده و پژوهشگری که پس از این در میان طلاب افغانستانی ظاهر می‌شود، با امثال محقق خراسانی آغاز می‌گردد. در ضلع مقابل، شهید مزاری نیز با ایجاد کتابخانه و تلاش برای آگاه کردن مردم، سعی در احیای هویت سرکوب شده‌ی مردم خویش دارد. مزاری کسی است که در شرایط جنگی و در زمان محاصره‌ی غرب کابل و زمانی که تمامی عایدات حزب از کمک‌های مالی مهاجرین تامین می‌شود نیز، با ارسال دانشجویان هزاره به کشورهای مختلف، تلاش می‌کند تا به مردم خود هویت ببخشد.
2. تفکر ضد استبدادی:‌ سخنرانی‌های آقای محقق خراسانی نشان می‌دهد که وی تا چه اندازه با استبداد سر ستیزه داشته و در مسیر مبارزه با استبداد، ‌هیچ گاه آرام و قرار نداشت. شهید مزاری نیز عین همین ویژگی را داشت و تضاد و تقابل همیشگی او با هر نوع استبداد از جمله‌ی دلایلی بود که آرام و قرار و آسودگی را همواره از او سلب می‌کرد.

3. نگاه استراتژیک به رهبری مذهبی و سیاسی: هر دو شخصیت، شهید مزاری و آیت الله محقق خراسانی، به مرجعیت نگاهی ژرف داشتند و برای استوار کردن ستون مرجعیت در جامعه‌ی هزاره کوشش بسیار کردند. مردم ما در طول تاریخ به خاطر مذهب هزینه‌های بسیاری دادند. قتل عام شدند، مورد تبعیض قرار گرفتند و محرومیت کشیدند. با این وجود، حتی در مرکز مذهبی که هزاره به خاطر تعلق به آن، همواره هزینه می‌پرداخت، وضعیت هزاره‌ها به گونه‌ای بود که نادیده گرفته می‌شدند و با دیگران برابر انگاشته نمی‌شدند. ظهور یک مرجعیت بومی که برخاسته از میان همین مردم باشد، یکی از عواملی بود که می‌توانست مرهمی بر زخم‌های بی‌اعتنایی و محرومیت مضاعف مردم هزاره باشد. از همین رو هم تشخیص و هم عملکرد هر یک از این دو شخصیت، شهید مزاری و محقق خراسانی، بر ترویج و حمایت از مرجعیت بومی تمرکز یافت و نقش آن‌ها در استقرار مرجعیت در میان جامعه‌ی هزاره، انکارناپذیر و بی‌بدیل بود.

همچنین در باب زعامت سیاسی، رهبر شهید با یکپارچه کردن جریان‌های سیاسی متنوع در میان هزاره‌ها، در محور مبارزات عدالت‌طلبانه‌ی مردم خویش قرار گرفته و مرحوم خراسانی نیز با تمام توان از رهبر شهید حمایت کرد. به تعبیر محقق خراسانی، دو چیز مردم هزاره را زنده کرد: یکی مرجعیتی که از میان خود این مردم برخاسته بود و دیگری، مقاومت غرب کابل به عنوان یک مبارزه‌ی سیاسی و نظامی مشروع، حق طلبانه و عدالت‌خواهانه. با توجه به همین نگاه است که محقق خراسانی به موازات تلاش‌هایی که برای تثبیت مرجعیت آیت الله محقق کابلی انجام می‌دهد، شهید مزاری را سردار رشید اسلام می‌نامد و جنگ‌های کابل را دفاع مشروع می داند.

حجت الاسلام و المسملین سید محمد علی احمدی (پیروز)، آغاز حضور شیعیان افغانستان در حوزه‌‌های علمیه‌ی را از قرن سیزدهم دانست. علی رغم آن که تا پیش از این تاریخ قیادت و نقش آفرینی در حوزه‌های علمیه بیشتر با طلاب ایرانی و عرب بود و علی رغم آن که طلاب افغانستان با دشوارترین شرایط به تحصیل می‌پرداختند، درخشش علمای افغانستان به تدریج آغاز می‌شود و شخصیت‌هایی همچون آخوند خراسانی، آیت‌الله اسحاق فیاض، آیت‌الله محقق کابلی و دیگر شخصیت‌های طراز اول حوزه، گواه این درخشش است.

مرحوم محقق خراسانی یکی از ستارگان پرفروغ این زنجیره‌ درخشان علم و فقاهت بود. مطالعه‌ی آثار ایشان نشان می‌دهد که محقق خراسانی پنج عنوان منطقی، فیلسوف، متکلم، فقیه و خطیب را تمام و کامل حایز بوده است. محقق خراسانی نه فقط از خطبای توانمند افغانستانی، بلکه از جمله‌ی خطبای طراز اول جهان اسلام بوده است.

این استاد حوزه در ادامه‌ی سخنان خود گفت که اگر چه رنج تاریخی و محرومیتی که بر هزاره‌ها در طول سالیان متمادی رفته است را بسیاری از این مردم و بلکه همگی آن‌ها با تمام وجود احساس کرده‌اند، اما این شهید مزاری بود که برای رفع این ستم تاریخی به پاخاست و مبارزه کرد. او نخستین کسی بود که چشم‌انداز حق خواهی و عدالت‌طلبی مردم هزاره را گسترش داد.

در زمان جهاد باور بسیاری بر آن بود که پس از پیروزی جهاد بر علیه روس‌ها، دیگر مبارزه پایان خواهد یافت و هر کس به همان کاری که پیش از آن مشغول است، باز خواهد گشت و هزاره نیز بار دیگر، به جوالی‌گری مشغول خواهد شد. مزاری اما به صراحت پس از فتح کابل اعلام کرد که هزاره همان هزاره‌ی سابق نیست که در بیرون راندن دشمن از کشور شانه به شانه‌ی تمام مجاهدین برزمند، اما حق خود را در تعیین سرنوشت خود دیگر مطالبه نکنند.

در پایان، آیت الله صالحی رییس شورای علمای شیعه افغانستان در بخشی از سخنرانی کوتاه خود بیان داشت: محقق خراسانی در علوم فقه، فلسفه و کلام تخصص داشت و ازین روی، محور طلاب افغانستانی در نجف بود. شخصیتی متعهد و دردمند و صاحب قلم بود و در سخنوری بر همگان برتری داشت.

معرفی اجمالی آثار آیت الله خراسانی

1. الیتیمة فی شرح الحاشیة
شرح حاشیه‌ی ملاعبدالله شرح مزجی است بر تهذیب المنطق سعدالدین تفتازانی که در نهایت ایجاز نوشته شده است. این کتاب تا پیش از رواج المنطق مرحوم مظفر، به عنوان متن درسی در رشته‌ی منطق

، در حوزه‌های علمیه تدریس می‌شده است. این کتاب دو جلدی برای نخستین بار توسط مطعبة النعمان، به ترتیب در سال های 1386ق- 1967م و 1387ق-1967م به چاپ رسیده است.
2. هدایة المنطق
کتاب هدایة المنطق شرح مزجی بر بخشی از منطق منظومه ملا هادی سبزواری بنام لئالی منظومه در سه جلد نگارش یافته است. منظومه‌ی ملاهادی پیش از نگارش بدایة الحکمة و نیز نهایة الحکمة، متن درسی منطق و فلسفه در حوزه‌های علمیه بود. هدایة المنطق محقق خراسانی را می‌توان اولین شرح جامع و کامل منطق منظومه‌ دانست. جلد نخست آن شامل مباحث کلیات خمس در 1386ق- 1966م در مطبعة النعمان نجف به چاپ رسیده است. جلد دوم حاوی بحث المعرفات تا آخر بحث قضایا بوده که توفیق چاپ نیافته و امروز نیز نسخه‌ی کامل مخطوط آن در دسترس نیست. جلد سوم که نسخه‌ی مخطوط آن به صورت کامل در دسترس قرار دارد از آغاز مباحث قیاس تا انتهای مغالطات را شامل می‌شود.
3. تعلیقات علی کشف المراد
کشف المراد، شرح تجرید الاعتقاد محقق طوسی است که در کنار دیگر شروحی همچون شوارق الالهام عبدالرزاق لاهیجی، از سوی علامه‌ی حلی نگارش یافته و محقق خراسانی همزمان با تدریس کشف المراد در حوزه علمیه مشهد، اقدام به شرح این کتاب در حوزه‌‌ی علم کلام کرده و البته به تبع ناتمام ماندن دوره‌ی درسی، مباحث کتاب نیز به اتمام نرسیده و از ابتدای امور عامه تا مساله‌ی 36 کتاب را در بر می‌گیرد.
4. الکفاح الاسلامی فی مشکلة الفقر
این کتاب با هدف شناسایی راه حل‌های دین اسلام برای رهایی از فقر به نگارش درآمده است و علی رغم آن که بنا بوده در سه جلد به این بحث بپردازد، صرفا جزء نخست آن منتشر شده که شامل دو بخش است: مفاهیم و کلیات و راه حل‌ها. راه حل‌ها در سه محور مورد بحث قرار گرفته:
محور اول راه حل فردی و تربیتی که ناظر به مباحث تربیتی مشوق کار و تولید می‌باشد.
محور دوم، راه حل اخلاقی است که در دو بعد به بیان اصول اخلاقی ناظر به افراد فقیر در مواجهه‌ی با فقر و اصول اخلاقی ناظر به افراد جامعه در مواجهه‌ی با پدیده‌‌ی فقر و افراد فقیر جامعه می‌پردازد.
محورم سوم یا راه حل اجتماعی، شامل مباحث کفالت اجتماعی و نظام تکافل اجتماعی در اسلام است.
این کتاب در 1973م برابر با 1393ق در مطبعة النعمان نجف به چاپ رسیده است.
5. سلم الصعود الی منتهی المقصود
این کتاب در زمینه‌ی اخلاق و به زبان فارسی نگاشته شده است. مطبعة النعمان نجف این کتاب را بدون تاریخ نشر به چاپ رسانده است. مولف، مباحث اخلاقی خود را ذیل سه محور: ایمان یا اصول سعادت، سموم کشنده و اخلاق رفیعه تدوین کرده است.
6. المولفون الافغانیون المعاصرون
این کتاب شرح حال مولفان معاصر افغانستانی در حوزه‌ی علمیه‌ی نجف اشرف است که معاصر محقق خراسانی بوده‌اند. کتاب به سفارش استاد خلیل الله خلیلی، سفیر افغانستان در بغداد به نگارش درآمده و به محمد ظاهر شاه، پادشاه وقت افغانستان تقدیم شده است. روابط نیک و حسنه‌ی محقق خراسانی با سفارت افغانستان و شخص استاد خلیل الله خلیلی در عمل باعث شد تا محقق خراسانی ملجا طلاب افغانستانی در حل مشکلات کنسولی مرتبط با سفارت باشد. مولف در آغاز کتاب از مولفانی که نام و اثرشان در این کتاب نیامده عذر خواسته و وعده داده که در جلدهای بعدی، این موارد تکمیل شود. در این کتاب به زندگی و آثار 21 تن از علمای افغانستان در نجف اشرف پرداخته شده است و زندگی‌نامه‌ی خود محقق خراسانی نیز به زبان فارسی توسط دو تن از شاگردان او تهیه شده و ضمیمه‌ی کتاب گردیده است. کتاب در محرم 1390م برابر با 22 حوت 1348ش چاپ شده است.

شیوه‌ی تحقیق مجموعه‌ی آثار

در تحقیق مجموعه‌ی آثار محقق خراسانی گام‌های ذیل پیموده شده است:
1. ارزشیابی و مطابقت با متن
با مراجعه به آثار محقق خراسانی که یا آثار چاپ شده در نجف بوده و یا نسخه‌های مخطوط و چاپ نشده، پس از حروفچینی توسط دو نفر پژوهشگر مقابله شده و در اخیر، متن تصحیح شده با متن اصلی از سوی سرمحقق مورد مطابقت قرار گرفته است.
2. ترتیب و تنظیم متن
در تحقیق حاضر در شرح های نگاشته شده ی مرحوم خراسانی سه متن اصلی کتاب، شرح متن و شرح محقق خراسانی، از همدیگر تفکیک و متمایز شده تا برای جویندگان علم واضح و روشن باشد. به طور مثال این نکته در کتاب «تعلیقات علی کشف المراد» به خوبی روشن شده است. کشف المراد اثر محقق حلی است که خود شرحی بر تجرید الاعتقاد اثر محقق طوسی است.

3. فصل‌بندی و عنوان‌گذاری
با توجه به این که در گذشته چندان نسبت به عنوان‌گذاری و فصل‌بندی اهتمام جدی وجود نداشته و نیز با عنایت به این که فصل‌بندی و عنوان‌گذاری در پیکربندی و فهم جزئیات مندرج در ذیل هر عنوان نقش تعیین کننده دارد، این مهم توسط محققین انجام یافته و پس از فصل‌بندی، مطالب هر فصل ذیل سه سطح: عنوان کلی، عنوان عام و عنوان خاص ترتیب گردیده است.
4. ارجاعات:
در گذشته در قسمت منابع مورد استفاده تنها به ذکر نام مولف و یا نام اثر اکتفا می‌شده، در تحقیق آثار محقق خراسانی، ارجاعات به صورت کامل استخراج شده و به صورت پاورقی در متن گنجانده شده و در انتهای کتاب نیز، کتابنامه به آن افزوده شده است.
5. ویراستاری:
با حفظ اصالت متن مولف، نکات ذیل در ویراستاری آثار محقق خراسانی اعمال شده است: رعایت رسم الخط معیار، رعایت قواعد رسم الخط عربی، نشانه‌گذاری و حذف علایم نامناسب.
6. ترتیب مجموعه‌ی آثار:
با توجه به مبنای تقسیم‌بندی علوم به آلی و اصلی و نیز با نظر به مرتبه و جایگاه علوم، مجموعه‌ی آثار محقق خراسانی به ترتیب ذیل دسته بندی گردیده است:
یک: آثار منطقی: 1. الیتیمة فی شرح الحاشیة، الجزء الاول 2. الیتمیة فی شرح الحاشیة، الجزء الثانی 3. هدایة المنطق، الجزء الاول 4. هدایة المنطق، الجزء الثانی؛ دو: آثار کلامی: 5. تعلیقات شرح کشف المراد؛ سه: آثار فقهی: 6. الکفاح الاسلامی فی مشکلة الفقر؛ چهار: آثار اخلاقی: 7. سلم الصعود الی منتهی المقصود؛ پنج: آثار تاریخی: 8. المولفون الافغانیون المعاصرون.
7. ترجمه آثار
در میان آثار آیت الله محقق خراسانی سلم الصعود در زمینه اخلاق به زبان فارسی و سایر آثار به زبان عربی است. در باز نشر و تحقیق آثار دو اثر الکفاح الاسلامی و المؤلفون الافغانیون افزون بر تحقیق ترجمه نیز گردید تا خوانندگان بتوانند از این دو کتاب بهتر استفاده کنند.