شفقنا افغانستان – هند در دو هه پسین، از بزرگترین مقاصد تحصیلی دانشجویان افغان به شمار میرود. براساس آمار تخمینی سفارت افغانستان در هند، در دو دهه اخیر حدود ۶۰ هزار دانشجوی افغانستانی در این کشور تحصیل کردهاند.
در حال حاضر گفته میشود که حدود ۱۴ هزار دانشجوی افغان در بیش از ۷۰ دانشگاه و کالج هند تحصیل میکنند. با سقوط حکومت قبلی و رویکارآمدن مجدد طالبان، دولت هند که سالانه یک هزار بورسیه تحصیلی به افغانستان میداد، از اعطای این بورسیهها صرف نظر کرد و مضاف بر این، برای دو هزار دانشجو که از بیم کرونا و بعضاً به دلیل رخصتیهای میانسمستر به افغانستان برگشته و هنگام سقوط جمهوریت در کشور بودند، هنوز ویزا صادر نکرده است. اما در عوض، برای شمار قابل توجهی از دانشجویان افغان که در یکونیم سال اخیر از دانشگاهها و کالجهای هند فارغ شدهاند، زمینه تحصیل در مقاطع بالاتر را مهیا کرده است.
از آنجایی که وضعیت افغانستان کماکان بسته و بحرانی است و دانشجویان افغان در هند دارند فارغ میشوند، نه اشتیاقی برای بازگشت به وطن دارند و نه تاب ماندن در هند. اکثریت قاطع دانشجویان خود را ثبت UNHCR کردهاند و این مهم نیز به کندی کار میکند. پرسش اصلی این است که این موانع چهقدر جدی و این نگرانیها به چه اندازه بهجا است؟
ناگفته پیدا است که با رویکارآمدن دوباره طالبان، مردم افغانستان روزهای دشواری را تجربه میکنند و سال فاجعهباری را پشت سر گذراندهاند. ترس و وحشت، ظلم و استبداد، فقر و تنگدستی، یأس و ناامیدی در همه عرصهها بیداد میکند. حکومت خودخوانده طالبان به هر قیمتی به دنبال دوام و بقا است و مردم در سودای فرار و پشت کردن به وطن. وضعیت رقتبار کابل و پیرامون، خیال آسوده دانشجویان که در بیرون تحصیل میکنند را نیز ناآرام ساخته است. صدها دانشجوی افغان در هند که تحصیلاتشان را تمام کردهاند، در حالت سردرگمی و بلاتکلیفی به سر میبرند و بیش از پیش نگران بازگشت به وطناند. این مجموعه کسان در شرایطی قرار دارند که نه توان رفتن به کشور سوم را دارند و نه به دلیل مشکلات ویزا در هند میتوانند بمانند و نه در وضعیت فعلی به کشور برگشته میتوانند. در میان این دانشجویان، شماری از استادان دانشگاههای دولتی و خصوصی کشور نیز حضور دارند که به موازات دیگر نیروهای علمی و فکری، سالها سرمایهگذاریشان برای ادامه تحصیل در بیرون از کشور به هدر رفته و حالا به نحوی قربانی سرنوشت نامعلوم شدهاند.
بسیاری از دانشجویان افغان در هند خود را ثبت دفتر UNHCR کردهاند، هرچند امیدواری اندکی در خصوص ارزیابی مثبت و بهموقع پروندههای پناهندگیشان وجود دارد. متاسفانه کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندهگان در هند نیز به کندی عمل میکند و توجه خاصی به وضعیت افغانستان و بلاتکلیفی افغانها در این کشور ندارد. دشواری تمدید ویزای دانشجویانی که تحصیلاتشان را تمام کردهاند، خود یک چالش بزرگ است. برای حل مشکل ویزا، دانشجویان مجبورند درس بخوانند و فیس بپردازند و یا خود را ثبت دفتر کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندهگان کنند. متاسفانه پروسه پناهندهگی حداقل پنج تا شش سال طول میکشد تا سرنوشت پرونده مشخص شود. به دلیل نامعلوم بودن پرونده پناهندگی و نبود حامی مالی، در بیشتر بزرگشهرهای هند، شماری از دانشجویان افغان که سند ماستری و لیسانس دارند، به کارهایی چون میوهفروشی و شغلهای کمدرآمد دیگر مصروف شدهاند. با تداوم سردرگمی فعلی، صفوف دانشجویانی که نه به افغانستان برگشته میتوانند و نه در هند آیندهای دارند، طویلتر خواهد شد.
در جانب دیگر، بیسرنوشتی بیش از دو هزار دانشجوی افغانستان است که دولت هند برایشان ویزا صادر نمیکند و تاهنوز در کشور گیر ماندهاند. این جماعت کسانیاند که موقع سقوط حکومت قبلی در افغانستان بودند و به دلیل باطل شدن ویزاهایشان دیگر نتوانستهاند به هند برگردند. متاسفانه تاهنوز اعتراضات و شکایات مکرر دانشجویان گیرمانده در افغانستان نتیجهای در پی نداشته است. آنها هر دربی را که دقالباب کردهاند، جواب مثبت نگرفتهاند. پاسخ مقامهای بلندپایه هندوستان در ارتباط به اعتراض این دانشجویان روشن است: دولت هند به دلایل امنیتی نمیتواند به شهروندان افغانستان (با احتساب دانشجویان) ویزا صادر کند.
هندوستان از حامیان بزرگ دولت پیشین بود و بعد از بازگشت طالبان به قدرت، میان دهلی جدید و طالبان تعاملی آنچنانی وجود ندارد و تاهنوز دولت هند نخواسته است کلیه خدمات قنسولیاش را در کابل از سر گیرد. نگرانیهای امنیتی، نبود اعتماد به حاکمیت فعلی و کارایی سیستم ویزا احتمالاً مهمترین دلایل عدم صدور ویزا به دانشجویان و دیگر شهروندان افغانستان باشد.
در این گیرودار، دستکم انتظاری که از دولت هند میرود، این است که برای دانشجویان و مشخصاً دانشجویان دختر که در افغانستان گیر ماندهاند، ویزا صادر کند و اخطاریه مبنی به لغو شدن ثبت نام این مجموعه دانشجویان را نادیده گیرد. متاسفانه از اخطاریه دانشگاهها چندین ماه میگذرد و به نظر میرسد که «ادمیشنهای» این دانشجویان لغو شده باشد. در آن صورت، این اقدام در نوع خود برای دخترخانمهایی که دولت هند به آنها ویزا صادر نمیکند و در افغانستان نیز از کار و تحصیل منع شدهاند، فاجعه است. وضعیت پیشآمده برای دانشجویان پسر و استادان دانشگاهها که از چندی به اینسو با مشکل ویزا برخوردهاند، نیز قابل درک است. اکنون نه فرصتهای کاری در افغانستان وجود دارد و نه دانشجویانی که در خارج کشور علوم عصری آموختهاند، برای سردمداران حکومت اهمیت دارند. مقامهای ارشد طالبان به ارجحیت آموزش در مدارس دینی به تناسب مکاتب و دانشگاهها اشاره کردهاند. بهطور نمونه، ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان، به تاریخ ۷ دلو ۱۴۰۰ هنگام دیدار از قولاردوی ۲۰۹ الفتح تأکید کرد که اعضای طالبان بدون درنظرداشت مدارک تحصیلی، نظر به فعالیت «جهادی» در ۲۰ سال گذشته به ادارههای دولتی جذب میشوند. به همین منوال عبدالباقی حقانی، سرپرست پیشین وزارت تحصیلات عالی طالبان، در دیدار با شماری از استادان دانشگاه کابل گفت که مسوولان طالبان ماستری و دکترا ندارند، اما از همه بهترند؛ چون آنان روحانی یا عالم دین هستند. نامبرده بیشرمانه ادعا کرد که از دانشآموختهگان بیست سال گذشته هیچ انتظاری نباید داشت.
طبیعی است که ابراز چنین دیدگاهی از زبان مقامهای طراز اول طالبان، دغدغه دانشجویان بیرونمرزی را بیشتر و زمینه بازگشت به کشور را دشوارتر میسازد.
