شفقنا افغانستان – مولف کتاب «شناخت نامه نهج البلاغه» با بیان اینکه باید قواعد، اصول و مبانی در همه زمینه های زندگی از نهج البلاغه استخراج شود، گفت: روزآمدسازی نهج البلاغه باید مورد توجه قرار گیرد والا اگر نتوانیم از نهج البلاغه برای امروز درس بگیریم، نهایت مانند آثار فرهنگی برای ما خواهد ماند.
حجت الاسلام والمسلمین احمد غلامعلی معاون آموزش وپژوهش دانشگاه قرآن و حدیث در گفت وگو با شفقنا اظهار داشت: کلام امیرالمومنین علی (ع) مفسّر و بازتاب قرآن کریم است. چنانکه ایشان در همین زمینه می فرمایند: « قرآن از زمانی که با من بوده من از آن جدا نشدم».
وی با بیان اینکه قرآن و نهج البلاغه هردو با فطرت انسان کار دارد، گفت: دلیل ماندگاری نهج البلاغه که می تواند همچنان در عرصه حکمرانی یا عدالت اجتماعی کارآمد باشد، ارتباط تنگاتنگ آن با قرآن کریم است.
وی افزود: دومین دلیل ماندگاری نهج البلاغه پیاده شدن نمونه عینی موارد قرآنی در آن مدت ۴ سال و ۹ ماه حکومت امام علی (ع) است پس می توانیم بگوئیم نهج البلاغه، قرآن مجسم در عرصه حکمرانی هم هست. قبل از ایشان رسول خدا(ص) همین کار را کردند اما غیر از ایشان، کسی که بتواند همه قرآن را در عرصه حکمرانی و عدالت پیاده کند امیرمومنان (ع) است.
گزینش «سید رضی» از علل ماندگاری نهج البلاغه است
وی یکی دیگر از دلایل ماندگاری کتاب نهج البلاغه با وجود اندیشه ها و نظریات مختلف را گزینش سید رضی دانست و ادامه داد: سید رضی، خود، دارای شخصیت مدیر است یعنی او سمت های مختلفی از جمله رئیس دیوان نقابت، رئیس دادگاه طالبیین را دارد و بقیه موارد را با حکومت باید هماهنگ کند یعنی کسی کتاب را گزینش کرده که در کارهای مدیریتی زمان خود سرآمد بوده است و حتی برخی نویسندگان معتقدند مرحوم سیدرضی خودش هم اندیشه حکومت داشته است. این هم سبب می شود از بین کلمات امیرالمومنین (ع) مطالبی را گزینش کند که بهتر به جان مدیران می نشیند تا بقیه افراد.
وی افزود: در حال حاضر اندیشه های مختلفی وجود دارد که ظاهرا همه آنها داعیه عدالت دارند و چون این اندیشه های رقیب است معمولا کسانی که غیرمسلمان هستند و به نهج البلاغه روی می آورند اول اندیشه های رقیب را دیدند و سپس برتری اندیشه علوی را کاملا حس کرده و در ترویج و تبلیغ نهج البلاغه بسیار کوشا بودند. نمونه بارز آن، تصحیح نهج البلاغه توسط «صبحی صالح» سنی است که حتی در بین شیعیان جایگاه ویژه ای دارد.
نهج البلاغه اصول حکمرانی عادلانه را در اختیار ما می گذارد
وی اظهار داشت: نهج البلاغه و نمونه هایی نظیر عهدنامه مالک اشتر فی الجمله اصول حکمرانی منصفانه و عادلانه را در اختیار ما می گذارد یعنی این مجموعه (نهج البلاغه) به قدری خوب گردآوری شده که اصول حکمرانی عادلانه را در اختیار ما می گذارد.
وی یکی از ویژگی های نهج البلاغه را تنوع موضوعات دانست و بیان کرد: این تنوع موضوعات سبب می شود تا هم در حکمرانی اقتصادی، هم حکمرانی فرهنگی، هم حکمرانی اجتماعی ….. بتوان از آن بهره گرفت.
وی یکی از مواردی که این دیدگاه را تقویت می کند، «نگارش نامه هایی برای افراد غیر معصوم» توسط امام علی (ع) ذکر کرد و گفت: امام علی (ع) نامه هایی برای مالک اشتر، محمد بن ابی بکر، صعصعة بن زوهان، حارث و امثالهم می نویسد که هیچ یک معصوم نیستند. به عبارتی بخشنامه امام علی (ع) به مالک اشتر یا کارگزاران مالیاتی خط فرمانی برای کسانی است که معصوم نیستند.
«مردم» در حکومت امام علی (ع) جایگاه ویژه ای داشتند
آقای غلامعلی گفت: «جامعیت فرمان های حکومتی» یکی از موارد موجود در این دیدگاه است یعنی امام (ع) هم مسائل اخلاقی و هم مسائل مادی و هم مسائل اخروی مردم را در نظر می گیرد. نکته دیگری که در فرمان های امام علی (ع) است و در آن می توان حکمرانی عادلانه و منصفانه را دید، «جایگاه مردم» است. امام علی (ع) در فرمان های مالیاتی خود خطاب به کارگزاران می فرماید: «اگر این را از کسی که می خواهی بگیری خودش می خواهد بدهد بگذار خودش انتخاب کند چون ما بخشی از اموال را مالیات می گیریم، بخش بیشتر اموال برای صاحب مال است لذا قدرت انتخاب باید با خود مردم باشد». نمونه دیگر نامه هایی است که امام علی (ع) برای حاکم منطقه و نیز برای مردم آن منطقه به صورت جداگانه می نویسد. کاری که تا پیش از این مرسوم نبوده است. نمونه دیگر از توجه به مردم را می توان در این بخش از نامه امام علی (ع) به مالک اشتر دید که فرمود: «اگر اشتباه کردی عذر خود را آشکارا برای مردم بیان کن».
وی افزود: سومین موضوعی که در حکمرانی عادلانه و منصفانه امام علی (ع) برای ما درس آموز است، درنظرگرفتن خصوصیات جامعه ای است که می خواهیم بر آن حکمرانی کنیم. تمام این موارد ذکرشده در نامه های امام علی (ع) مشهود است.
وی گفت: گاهی اوقات افراد به ظاهر نهج البلاغه بسنده کرده و همین سبب می شود آن دیدگاه کامل امام علی (ع) را نبینند و این آسیب زاست.
نهج البلاغه باید روزآمد شود والا درحد آثار فرهنگی باقی خواهد ماند
وی درباره اصول و مبانی لازم در فهم دقیق مواضع امیرالمومنین (ع) در خصوص عدالت اجتماعی و شیوه حکمرانی تصریح کرد: در این زمینه باید به چد نکته توجه کرد؛ اول: نهج البلاغه بخشی از معارف دین است پس به این کتاب نباید بسنده کرد. دوم: نهج البلاغه و کلام امیرالمومنین (ع) مفسّر قرآن است پس پیش از ورود به نهج البلاغه باید آشنایی کامل با قرآن داشته باشیم. سوم: درحقیقت مجموعه سیره، تاریخ و سخنان امام علی (ع) را پیش و هنگام مطالعه نهج البلاغه باید در نظر گرفت چون گاهی اوقات مخاطب امام علی (ع) کسی است که من او را نمی شناسم و این پرسش در ذهن ما ایجاد می شود که چرا امام علی (ع) با این فرد به تندی سخن گفت؟ چرا او را نزد مردم مورد عتاب قرار داد؟ ما باید او را کاملا ببینیم تا بعد بتوانیم از این مجموعه به خوبی استفاده کنیم. چهارم: مباحث ادبی است. نهج البلاغه را کسی می تواند خوب بفهمد که از لحاظ ادبیات عرب و آشنایی به آرایه های ادبی متبحر باشد چون گاهی امام علی (ع) مطلبی را به صورت استعاره یا کنایه بیان می کند یا تعریض به شخصی دارد. اگر من این آرایه ها را به خوبی ندانم آن را حمل بر معنای حقیقی می کنم و از فهم زیبایی کلام امام علی (ع) عاجز می شوم. پنجم: همه جانبه نگری؛ گاهی اوقات در فهم نهج البلاغه همینکه می بینیم یک موضوعی به نفع خودمان است و با اندیشه ما سازگارتر است، فقط آن قسمت را گردآوری می کنم که این آفت است. ششم: سعی در روزآمدسازی نهج البلاغه باید مورد توجه قرار گیرد والا اگر نتوانیم از نهج البلاغه برای امروز درس بگیریم، نهایت مانند آثار فرهنگی برای ما خواهد ماند. لذا باید قواعد، اصول و مبانی در همه زمینه های زندگی از نهج البلاغه استخراج کرد.
مولف کتاب «شناخت نامه نهج البلاغه» در خصوص بهره گیری ملت ایران از نهج البلاغه درانقلاب اسلامی اظهار داشت: آنچه سبب قیام ملت ایران شد فساد بیش از حد موجود در حکومت بود و لذا می بینیم از هر طیفی در مبارزه با پهلوی به میدان آمدند. البته در میان متدینین و مبارزان افرادی بودند که با نهج البلاغه انس داشتند و ساواک هنگام دستگیری آنها، نهج البلاغه را جزو اسناد به دست آمده از منزل آنها ذکر می کرد. نهج البلاغه در میان انقلابیون متدین خیلی موثر بود اما انقلاب مرهون تک تک مردم و افکار مختلف بوده است.
کوتاهی عالمان فرهیخته در معرفی نهج البلاغه سبب شده تا آنگونه که باید محتوای این کتاب تاثیرگذار نباشد
وی ادامه داد: اگر الگوی مردم ما تا آن زمان آمریکا و اروپا بود با وقوع انقلاب اسلامی و روی کارآمدن روحانیت، این توقع در مردم ایجاد شد که چرا شما (روحانیت) که دم از امام علی (ع) می زنید، گفتارتان با رفتارتان همخوانی ندارد؟ اتفاقا این را باید به فال نیک بگیریم چون الان حتی افرادی که مذهبی هم نیستند برایشان این دغدغه شده است که چرا روحانیت و مسئولان مانند امام علی (ع) عمل نمی کنند؟
آقای غلامعلی تصریح کرد: امام علی (ع) در همه فتنه ها موفق نبود چون مردم آنچنانکه باید با امام (ع) همراهی نمی کردند. بنظرم ما اگر امروزه بخواهیم به آنجا برسیم هم باید مطالبه مردمی مطالبه درستی باشد و حکومت را با آن معیارها بسنجیم و هم معیارها را از نهج البلاغه در بیاوریم. در آن صورت، مسئولیت خودمان، مسئولیت مدیران جزء را، مسئولیت مدیران کلان را با آن معیارها بسنجیم تا به آن سمت حرکت کنیم.
وی گفت: کوتاهی قشر عالمان فرهیخته ما در معرفی، الگوسازی و کاربردی کردن نهج البلاغه سبب شده که محتوای نهج البلاغه آنگونه که باید تاثیرگذار نباشد. نهج البلاغه در دوران معاصر در حوزه های فردی، اجتماعی و سیاسی می تواند اثرگذار باشد اما کار نشده است.
جملات و کلمات امام علی (ع) درعرصه های فردی، اجتماعی و سیاسی باید منقح و کاربردی شود
وی تصریح کرد: در حوزه فردی به نظر می رسد هم در عرصه عبادات، هم در عرصه اخلاق فردی می تواند خیلی موثر باشد. مانند «زهد» البته مقصود از زهد در نهج البلاغه تربیت انسانی است که تسلیم شرایط نمی شود بلکه بر شرایط مسلط می شود. «زهد»ی که در نهج البلاغه است یعنی انسانی تربیت می شود که آنقدر ظرفیتش بالاست که اگر دنیا به او رو کند سرمست نمی شود و اگر دنیا از او رویگردان شود، افسرده و مضطرب نمی گردد. آیا ما توانستیم چنین انسان هایی را تربیت کنیم؟ بنظرم ما الگوسازی نکردیم درحالیکه این کتاب در عرصه فردی می تواند خیلی موثر باشد.
وی افزود: در عرصه اجتماعی، نهج البلاغه مملو از جملاتی است که روابط اجتماعی انسان ها را کاملا دگرگون می کند. در عرصه سیاسی، می بینیم که امام علی (ع) افراد مختلفی را فرستاد با خوارج گفت وگو کردند سپس با آنها جنگ کرد. امام علی (ع) هیچکدام از مخالفان خود را از حقوق شهروندی و بیت المال محروم نکرد. این رفتارهای سیاسی امام علی (ع) برای امروز ما درس است. با اینحال، لازم است تا این جملات و کلمات امام علی (ع) درعرصه های فردی، اجتماعی و سیاسی منقح و کاربردی شود نه اینکه صرف کلیاتی را برای مردم بیان کنیم.
