شفقناافغانستان- محمدجعفر سعیدیانفر در مطلبی به بیان بخشی از آموزههای کوتاه اخلاقی از امام علی(ع) پرداخته است که در ادامه می خوانید:
۱) عقل با ارزشترین دارایی
لاَ غِنَى كَالْعَقْلِ وَ لاَ فَقْرَ كَالْجَهْلِ وَ لاَ مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ وَ لاَ ظَهِيرَ كَالْمُشَاوَرَةِ. (نهج البلاغه حکمت ۵۴)؛ هيچ ثروتى مانند عقل وخرد و هيچ نیازمندی و تنگدستی چون بیخردی نيست. هيچ میراثی مانند ادب و هيچ پشتيبانى مانند مشورت نيست.
۲) جهل سبب افراط و تفریط
لاَ تَرَى الْجَاهِلَ إِلاَّ مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً. (نهج البلاغه حکمت ۷۰)؛ جاهل و نادان را نمیبینی مگر اینکه درحال تندروی است [افراط] و یا درحال کندروی و کمکاری [تفریط]
۳) زیبایی توامانی عقل، علم،حلم و قدرت
لا شىء أحسن من عقل مع علم و علم مع حلم و حلم مع قدرة. (غرر الحکم (ترجمه رسولی محلاتی)، جلد ۲، صفحه۱۶۰)؛ چيزى بهتر نيست از عقلى كه با علم همراه باشد، و علمى كه با حلم و بردبارى توأم باشد، و حلمى كه با قدرت باشد [يعنى با وجود قدرت بر انتقام، نه از روى ضعف و ناتوانى]
۴) مشورت قبل از تصمیم و اندیشیدن قبل از عمل
شاور قبل ان تعزم، و فكّر قبل ان تقدم.( شرح غرر الحکم(خوانساری) جلد ۴، صفحه ۱۷۹)؛ پیش از هر تصمیم گرفتن مشورت کن و قبل از هر اقدام و عمل فكر كن و بیاندیش
۵) مشورت، با خردمندان، امنیت از خطا و پشیمانی
شاور ذوى العقول تأمن الزّلل و النّدم ( شرح غررالحکم(خوانساری) جلد۴، صفحه ۱۷۹)؛ در کارها باخردمندان مشورت كن تا ايمن گردى از لغزش و پشيمانى.
۶) ارزش عقل وخرد
قيمة كلّ امرء عقله. (غررالحکم (ترجمه رسولی محلاتی)، جلد ۲، صفحه ۱۵۳)؛ ارزش و بهاى هر كسى (به) عقل و خرد او است.
۷) آزمایش عقل با شش ویژگی رفتاری اخلاقی
ستّة تختبر بها عقول النّاس:الحلم عند الغضب، و الصّبر عند الرّهب، و القصد عند الرّغب، و تقوى اللّه فى كلّ حال، و حسن المداراة، و قلّة المماراة. (شرح غررالحکم، ج۴، ص۸۷)؛ شش چيز است كه آزمايش شود بدانها عقلهاى مردمان: ۱- بردبارى در هنگام خشم، ۲- شكيبايى در هنگام ترس ۳- ميانهروى در هنگام ميل و خواهش [دوری از افراط وتفریط که برهم زننده روابط همراه باتعادل اجتماعی است] ۴- تقواى الهى در هر حال ۵- خوب مدارا كردن ۶- كمى جدال و ستيزه.[گفتگوی اقناعی وارتباط خردمندانه بدون جدال وستیز ازنشانه های عقل است]
۸) برتری علم و عقل بر ثروت و نژاد
يتفاضل النّاس بالعلوم و العقول، لا بالأموال و الأصول. (غررالحکم (ترجمه رسولی محلاتی)، جلد۲، صفحه۱۶۱)؛ برترى مىيابند مردم به خاطر علمها و عقلهایشان، نه براى مالها و ريشهها (و نژادها) یشان.
۹) مدارا با مردم
سلامة الدّين و الدّنيا فى مداراة النّاس.( شرح غررالحکم(خوانساری) جلد۴، صفحه۱۴۰)؛ سلامتى دين و دنيا در مدارا كردن با مردم است، [مدارا و بهرسمیت شناختن حق انتخاب دیگران در زیست دینی و دنیایی سبب ایجاد تعادل و رواداری در جامعه و پرهیز ازخشونتورزی بر اساس عقیده میشود و نتیجه مدارا، دوری از اضطراب امنیت و سلامت دین و دنیاست]
۱۰) عیبجویی از دیگران
شرّ النّاس من كان متتبّعا لعيوب النّاس عميّا لمعايبه..( شرح غررالحکم (خوانساری) جلد ۴، صفحه۱۷۶)؛ بدترين مردم كسي است كه دنبال کننده عیب دیگران باشد [آن را برجسته و افشا کند] و نابينا از عيبهاى خود.باشد [آن را بپوشاند]
