شفقنا افغانستان-«از آنجا که قرآن کلام خداست، محدود و راکد نیست بلکه حقیقتی است که در همه زمانها و مکانها جریان دارد و براساس اصل برقراری مفاهمه با فرهنگها، تمدنها، نژادها و اقوام مختلف، همه انسانیت بما هو انسانیت، مخاطب پیام اسلام است»
دکتر مریم صانع پور در خصوص تساهل و تسامح در دین اسلام معتقد است: اسلام، مسلمانان را به مشارکت کردن مسالمت آمیز در خرد و عملکردهای مختلف جوامع متکثر انسانی فرامی خواند، اسلام دین جامعه انسانی است و عید هفتگیش جمعه است که نماد جمع گرایی این دین می باشد از این رو حرمت نهادن به خرد جمعی در اسلام یک اصل مبنایی است؛ اصلی که خردورزی و تعامل آگاهانه و مختارانه انسانها را بیش از هر چیز مورد توجه قرار می دهد و بر حق الناس حتی بیش از حق الله تأکید می کند و روشن است که مهمترین حق الناس، آزاداندیشی است که در هیچ شرایطی قابل نقض و چشم پوشی نمی باشد.
این استاد دانشگاه در ادامه تاکید دارد: اسلام نه تنها مخالف تکثر آراء و اندیشه ها نیست بلکه تکثر فرهنگها و تمدنها را از آیات الهی و عامل معارفه و گفتگو جهت بارور شدن حقایق می داند؛ همانگونه که امام علی(ع) فرمودند: “انسانها دو گروهند: یک گروه برادران دیندارمان، و گروه دیگر برادران انسانی مان می باشند” لذا همین تساهل و تسامح اعتقادی و اخلاقی باید در احکام عبادی مان نیز جاری شود.
متن گفت وگوی شفقنا با دکتر صانع پور به شرح زیر است:
*تساهل و تسامح در دین اسلام به چه معناست؟ چطور تفسیر و بیان می شود؟
صانع پور: «یا ایهاالناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا» خداوند انسان را در اصناف و گونه های مختلف آفرید تا به معارفه با یکدیگر بپردازند و گوناگونی اسماء الهی را در گوناگونی مظاهر اسماء که انسانها هستند بیابند بنابراین گوناگونی،تعدد و تکثر عامل تخاصم نیست بلکه عامل گفتگو و معارفه است تا انسانیت را به کمال مطلوبش برساند. در فرهنگ ما گفته شده همه چیز را همگان دانند و خداوند در آیه 22 سوره روم همگان را با اختلاف زبانها،فرهنگها و نژادها به عنوان تکثر آیات الهی معرفی می کند که عالمان و آگاهان آن را درک می کنند بنابراین اختلاف و گوناگونی انسانها به لحاظ نژادی،فرهنگی و دینی بیانگر رحمت عام الهی است تا انسانیت را به کمال آگاهانه سوق دهد. اسلام دینی جهانی و آخرالزمانی است که ذاتا دربرگیرنده مکانهای جغرافیایی متکثر و زمانهای تاریخی متنوع می شود زیرا در غیر این صورت نمی توانست ادعای جهانی بودن داشته باشد؛و از همین رو قرآن فرمود: «وما ارسلناک الا کافه للناس بشیرا و نذیرا» که در این آیه مردم همه زمانها و مکانها مخاطب رسالت محمدی(ص) هستند، اما در عین حال اجبار در هدایت، منافی رسالت رحمانی حضرت محمد(ص) است زیرا وظیفه پیامبران ارسال پیام و نشان دادن راه رسیدن به کمال انسانی است و سلب اختیار از انسان با طریق استکمالی انسان منافات دارد بنابراین وظیفه حضرت محمد(ص) ارسال حقایق قرآنی است؛حقایقی که قابلیت تبیین جهانی دارند.
* دیدگاه قرآن در این خصوص چیست؟
صانع پور: قرآن می فرماید «وما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه لیبین لهم»بنابراین خداوند پیامبران را تبیین کنندگان حقایق قرار داد که این روشنگری جز به زبان قومشان امکانپذیر نبوده است و از آنجا که رسول گرامی اسلام، پیام آور یک دین جهانی بود از جانب خود که شأنی تاریخی و جغرافیایی نیز داشت چیزی نگفت بلکه فقط کلام خداوند یعنی قرآن را به مردم رساند؛ مردمی که منحصر به تاریخ و جغرافیای نزول قرآن نبودند بلکه همه جهانیان تا آخر الزمان را شامل می شوند و از آنجا که سراسر قرآن، کلام خداست محدود و راکد نیست بلکه حقیقتی است که در همه زمانها و مکانها جریان دارد و به منظور برقراری مفاهمه با فرهنگها،تمدنها،نژادها و اقوام مختلف، همه انسانیت بما هو انسانیت مخاطب پیام اسلام است؛ زیرا قرآن کرامتی ذاتی برای انسان بماهو انسان قائل شده که وامدار روحی است که خداوند در او دمیده و استعداد متصف شدن به صفات خدایی را به انسان منتقل کرده است؛ که می تواند به گونه ای آگاهانه و اختیاری این استعداد را در خودش و جامعه اش به فعلیت برساند. اما چرا می گوییم اختیاری؟چون یکی از صفات خداوند که در انسان دمیده شد اراده و اختیار است که برخلاف سایر صفات الهی مانند علم و قدرت که در ظرف وجود انسان محدود می شود، اراده آدمی نامحدود است و می تواند از اسفل السافلین تا اعلا علیییین انتخاب کند و خداوند این اراده و اختیار را به رسمیت می شناسد تا جایی که حتی در مورد پذیرش دین خودش او را مجبور نمی کند و می فرماید «لا اکراه فی الدین» بنابراین هنگامی و فقط هنگامی اندیشه و عمل نیک انسان از جانب خدا پذیرفته می شود که از روی اراده و اختیار باشدهمانگونه که امامان ما نیز چنین روشی داشتند به عنوان مثال امام حسین(ع) در شب عاشورا فقط کسانی را در صف مدافعان اسلام پذیرفت که صد درصد به اختیار خودشان این راه را برگزیده اند حال آیا با این ادله مبتنی بر قرآن و سیره پیامبر و امامان ممکن است امام زمان (عج) در تشکیل جامعه توحیدی راهی غیر از این را برگزیند؟ به نظر می رسد ایشان نیز مانند پدرانش مطهرشان با آیین تساهل و تسامح شیعی، فرهنگها و ادیان مختلف را به رسمیت بشناسند و با ایجاد زمینه ای حکیمانه و مهربانانه انسانها و جوامع مختلف را مخاطب قرار دهند تا همه بشریت در فضای فرهنگی خود و با اختیار و اراده خود پیام حق جویانه و عدالت طلبانه اسلام را دریابند و در یک همدلی عمومی که معلول زمینه رحمانی و فضای جمع گرا و مسالمت آمیز اسلامی است استعدادهای بالقوه شان را به فعلیت برسانند زیرا در حدیث آمده که زمان ظهور مهدی موعود هیچ زمینی وجود نخواهد داشت که سرسبز و پربار نباشد،بنابراین به نحو اولی زمینه های انسانی (که مخاطبان بالاصاله پیام هدایت مهدی(عج) هستند) آگاهانه و مختارانه خود را در طریق کمال قرار خواهند داد بنابراین مهمترین حق الناس، آزادی اندیشه و انتخاب است که در هیچ شرایطی قابل نقض و چشم پوشی نیست.
* اسلام چه اندازه بر اهیمت تکثر و تنوع فکری فرهنگی و عقیدتی انسان ها تاکید داشته است؟
صانع پور: اسلام نه تنها مخالف تکثر آراء و اندیشه ها نیست بلکه تکثر فرهنگها و تمدنها را از آیات الهی و عامل معارفه و گفتگو جهت بارور شدن حقایق می داند و مطابق آیه 17 و 18 زمر بندگان واقعی خداوند را همان خردورزان حقیقی می داند که در تعامل با اندیشه های دیگران معرفت و عملکرد خود را غنا می بخشند کسانی که از خودبرتربینی های طغیانگرانه مبرا هستند و از پرستش طغیانگرانی که خود را تجسم حقیقت می دانند سرباز می زنند و معتقدند همه چیز را همگان می دانند،ایشان در کثرت آراء و فرهنگها حق را جستجو می کنند و در گفتگویی منطقی با ادیان و فرهنگهای مختلف، همه اقوال را می شنوند و بهترینش را برمی گزینند که این امر نه تنها منافاتی با توحید اسلامی و عدل و امامت شیعی ندارد بلکه نگاهی کاملا موحدانه و عدالت جویانه است زیرا امام صادق(ع) عقل را از جنود الهی معرفی می کند؛ که پاسداشت عقل گفتگوی منطقی با ادیان و فرهنگهای مختلف جهت کشف و گزینش بهترین دستاوردهای آنان است و این برخوردی ایجابی با آیات و مظاهر الهی است؛آیاتی که در انسانها و فرهنگهای مختلف تعین یافته اند زیرا اسلام همواره برخوردهای سلبی با سایر عقول و عملکردها را نفی کرده و این صفت سلم و مسالمت ذاتی اسلام است و نام اسلام از سلم و مسالمت مشتق شده و همواره مسلمانان را به مشارکت کردن مسالمت آمیز در خرد و عملکردهای مختلف جوامع متکثر انسانی فرامی خواند، اصلی که در عید هفتگی مسلمانان یعنی روز جمعه تعین پیدا کرده که این امر نمادی است از جمع گرایی اسلام و مخالفت با تفرقه نسبت به سایر ادیان و فرهنگها زیرا «یدالله مع الجماعه» که در معنای عامش همه جوامع انسانی را در برمی گیرد و این امر مستلزم تساهل و تسامح نسبت به همه خردورزان،حق طلبان و عدالت جویان جهان است و از همین رو اسلام خواه در بعد معرفتی و خواه در بعد عملی دین سهل و سمحه نامیده شده است.
*ارتباط تساهل و تسامح با اصول اسلامی چگونه است؟
صانع پور: تساهل و تسامح به معنای اباحیگری و بی توجهی به اصول اسلامی و ولایت امامان معصوم شیعه نیست بلکه دقیقا برگرفته از آموزه های علمی و عملی اسلام است زیرا اعتقاد به توحید به معنای نگاه موحدانه به همه آیات الهی است که برترین آیات خداوند، انسانها و جوامع انسانی هستند که ارج نهادن به ذخائر فکری،فرهنگی و علمی آنان ارج نهادن به خالق یکتایشان است که طبق قاعده لطف هیچ انسانی را به خود واگذار نکرده است بنابراین خضوع در مقابل انسانیت جمعی، خضوع در مقابل ربوبیت حدای یگانه است پس باید نگاهی ایجابی به جوامع مختلف اعم از مومن و غیر مومن داشت زیرا همگان بندگان خدای رحمان هستند و در نتیجه باید از نتایج خردورزیها و تمدنهای ایشان بهره مند شد؛ اصل دوم اعتقادی ما نبوت است که همه دینداران عالم را دربرمی گیرد و ما را ملزم به تکریم آنها و گفتگوی حق جویانه با آنها می کند زیرا خداوند به صراحت همه مومنان به ادیان ابراهیمی را متحد در ایمان به «کلمه الله» معرفی می کند؛ و پس از اصول دین، اصل محوری عدالت در آموزه های امامان شیعی ما را به تساهل و تسامح با همه عدالت جویان جهان فرامی خواند و به این ترتیب است که سهل و سمحه بودن شیعه امامیه در اعتقادات اثبات می شود و با مومن بودن به این اصول اعتقادی است که تساهل و تسامح اخلاقی در رفتارمان بروز می کند و مهرورزی مان را شامل حال همه انسانها در سراسر جهان می گرداند زیرا همانگونه که علی(ع) فرمودند: انسانها دو گروهند که یک گروه برادران دیندارمان هستند و گروه دیگر برادران انسانی مان می باشند که همین تساهل و تسامح اعتقادی و اخلاقی باید در احکام عبادی مان نیز جاری شود و احکامی سهل و سمحه عرضه کند تا بیانگر عملکرد عاشقانه مان در برابر خدای رحمان و رحیم باشد و نیز سخت و مشقت بار ننماید باشد که «جاذبه احکام مان» دیگران را به «لطافت اخلاق» و «وثاقت اعتقادمان» متوجه نماید.
انتهای پیام