نویسنده، مترجم و پژوهشگر متون دینی گفت: حکومت عدالت محور امام علی (ع) مسئله عجیب و شگفت انگیزی که مربوط به قرن اول هجری باشد، نیست بلکه چیزی است که در همه زمان ها و مکان ها و در همه شرایط قابل اجراست و لذا در جوامع مدرن امروزی هم، اتفاقا کشورهایی که پیشرفته هستند و رشد بیشتری دارند بر همان اصول عدالت، مردم را اداره می کنند.
دکتر سید محمدمهدی جعفری در گفت وگو با شفقنا اظهار داشت: وقتی مردم امیرالمومنین (ع) را دعوت کردند که با او بیعت کنند، مردم را آزاد گذاشت و فرمود که من بر اصولی پایبندم که اگر بخواهم مسئولیت زمامداری شما را بپذیرم باید آن اصول را عملیاتی کنم و لذا شما نمی توانید در برابر این اصولی که من می خواهم اجرا کنم پایداری بورزید. مردم اصرار کردند که شما هرچه بفرمائید ما عمل می کنیم. امیرالمومنین (ع) فرمودند که خیر. اینگونه نیست که من هرچه بخواهم دستور دهم. من بر طبق کتاب خدا و سنت رسول الله و اجتهاد خودم عمل می کنم. اما شما آزاد و مختار هستید که هرکسی را انتخاب کنید. بالاخره مردم پذیرفتند و امیرالمومنین به دلایلی که در خطبه ۳ شقشقیه بیان می فرماید دعوت آنها را برای بیعت پذیرفت. از این جهت، وقتی به حکومت رسید، یک حکومت آسمانی در زمین اجرا نکرد بلکه همان واقعیت هایی را که مردم باید در آن زندگی کنند و باعث رشد و تعالی و تکاملشان می شود به اجرا درآورد بنابراین حکومت عدالت محور امام علی (ع) مسئله عجیب و شگفت انگیزی که مربوط به قرن اول هجری باشد، نیست بلکه چیزی است که در همه زمان ها و مکان ها و در همه شرایط قابل اجراست و لذا در جوامع مدرن امروزی هم، اتفاقا کشورهایی که پیشرفته هستند و رشد بیشتری دارند بر همان اصول عدالت، مردم را اداره می کنند.
وی نگاه امام علی (ع) به عدالت را الگویی برای مقابله با فساد ساختاری در جامعه جهانی دانست و گفت: امیرالمومنین (ع) اولاً معتقد به شایسته سالاری بود و همه عوامل و فرمانداران با استانداران عثمان را که به علت قوم خویشی یا وابستگی به بنی امیه یا برای یک طمعی به حکومت رسیده بودند و در جاهای مختلف کشور اسلامی فرمانروایی میکردند را تغییر داد.
وی تاکید کرد: علت جنگ امام علی (ع) با معاویه همین بود که معاویه، فساد ساختاری عثمان را به وجود آورده بود؛ یعنی معاویه و مروان و سایر بزرگان بنی امیه در اطراف عثمان چنان دایره حکومت را بر او تنگ کردند و در اختیار گرفتند که عثمان خودش هیچ اختیاری نداشت بلکه بیشتر در دست آنها بود و آنها بودند که این فسادها را ترویج میکردند. بنیان حکومت آنها بر اساس فساد بود چون شایستگی شخصی نداشتند، ایمانی به اسلام یا به مردم نداشتند.
وی ادامه داد: امیرالمومنین (ع) در نامه ۲۷ نهج البلاغه به محمد بن ابی بکر که والی مصر بود می نویسد: « فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ لَهُمْ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ؛ در برابر مردم بال فروتنی خود را بگستران و با آنها به نرمی رفتار کن و نسبت به آنان خوشرو باش و حتی در نگاه کردن از گوشه چشم یا از روبرو هم در میان کسانی که به تو مراجعه میکنند مساوات را در نظر بگیر». چون برخی از حکما و فرمانروایان وقتی یک انسانی که وابستگی به جایی ندارد و در نظر آنها در سطح بالایی نیست به آنها مراجعه می کرد، از گوشه چشم به آنها نگاه میکردند ولی آنهایی که به اصطلاح قدرت و ثروت داشتند را از روبرو نگاه میکردند. امیرالمومنین (ع) میفرماید که با همه یکسان رفتار بکن تا مبادا آنهایی که خودشان را بزرگ می پندارند طمع بورزند که تو در این عمل ممکن است به نفع آنها به طبقه فرودست ظلم کنی و مردم ضعیف هم از عدالت تو مایوس نشوند.
وی ادامه داد: امام علی (ع) در نامه ۵۳ نهج البلاغه به اسود بن قطبه می نویسد: « فَإِنَّ الْوَالِيَ إِذَا اخْتَلَفَ هَوَاهُ مَنَعَهُ ذَلِكَ كَثِيراً مِنَ الْعَدْلِ»؛ اگر فرمانروا، سرپرست، فرماندار، استاندار نسبت به افراد نگاه جناحی و تشکیلاتی داشته باشد مانع از رعایت عدل در بیشتر موارد می شود.« فَلْيَكُنْ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَكَ فِي الْحَقِّ سَوَاءً»؛ پس باید کار مردم در نزد تو از جهت حق یکسان باشد. « فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي الْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ الْعَدْلِ»؛ زیرا در ستم کردن بر مردم چیزی هست که نمی شود آن را جانشین عدل کرد و عدل هیچ جانشینی ندارد.
وی افزود: حضرت در نامه ۵۳ نهج البلاغه به مالک اشتر می نویسد: « أَفْضَلَ قُرَّةِ عَيْنِ الْوُلاَةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِي الْبِلاَدِ»؛ بالاترین و برترین نور چشمی سرپرستان باید نهادینه کردن دادگری در سرزمین ها و در کشورها باشد. با این ترتیب، وقتی مسئولان، خود، اهل عدل باشند و اهل فساد نباشند، زیردستان آنها هم نمی توانند دست به فساد ببرند و فساد را به صورت ساختاری در کشور رواج بدهند.
این پژوهشگر نهج البلاغه، راه بهره گیری و به کاربردن آموزههای عدالت طلبانه امام علی علیه السلام به عنوان مبنایی برای مقابله با تبعیض های جنسیتی، نژادی و طبقاتی را عمل به این آموزهها دانست و گفت: باید آموزه های امام علی (ع) را عملی کرد یعنی نهج البلاغه و قرآن باید راهنمای عمل برای ما باشند، صرف خواندن و حفظ کردن این معارف کافی نیست. به این صورت که اصول آنچه را که امیرالمومنین (ع) در زمان خود انجام دادند را بپذیریم ولی روش اجرایی مطابق با زمان و مکان و تجربه بشری باشد یعنی اگر در قرآن به عدالت تشویق کرده، اگر رسول خدا (ص) و امیرالمومنین (ع) به عدالت تشویق کرده، اینها اصولی هستند که برای همیشه یکسان و پایدارند اما روش اجرا قابل تطبیق با زمان و مکان است.
وی خاطرنشان کرد: اصول عدالت امام علی (ع) به طور کلی قابل تغییر نیست. امیرالمومنین وقتی که وارد کوفه شد، کوفه یه شهر چند فرهنگی و چند مذهبی و به طور کلی یک شهر بسیار آشفته و نوبنیادی بود. خلیفه دوم وقتی می خواست به ایران لشکر کشی کند، آنجا را به عنوان اردوگاه انتخاب کرد و بعد که اسیران ایرانی را آوردند در آن شهر جای دادند، عربها هم از طرف شام و مصر و یمن و حجاز آمدند و خلاصه یک شهر چند فرهنگی بود و از نظر عمران و آبادی و سیاسی و اعتقادی بسیار آشفته بود. امیرالمومنین (ع) ابتدا از نظر فرهنگی وارد شدند و به همه یکسان آموزش دادند و در اواخر خلافتش می فرماید: « مَا أَصْبَحَ بِالْكُوفَةِ أَحَدٌ إِلاَّ نَاعِماً إِنَّ أَدْنَاهُمْ مَنْزِلَةً لَيَأْكُلُ اَلْبُرَّ وَ يَجْلِسُ فِي اَلظِّلِّ وَ يَشْرَبُ مِنْ مَاءِ اَلْفُرَاتِ؛ در کوفه هیچ کس شب را به بامداد نمی رساند مگر اینکه در رفاه باشد و فرودست ترین فرد کوفی از نظر منزلت اجتماعی گندم میخورد در سایه می نشیند و از آب فرات می نوشد». جزء جزء این سخن، کنایه از یک وضعی است. وقتی می فرماید گندم می خورد به این معناست که از نظر خوراک و رفاه اقتصادی در وضعی است که میتواند نان گندم بخورد و میتواند حداقل رفاه را برای خودش فراهم بکند. وقتی می فرماید که در سایه می نشیند یعنی در سایه ساختمان و خانه خودش می نشیند و وقتی می فرماید از آب نهر فرات می نوشد یعنی آب مناسبی می نوشد.
وی تاکید کرد: این اصول را می توان الان در پیشرفته ترین شهرها و کشورها به کار گرفت و مردم را از یک توسعه پایدار برخوردار کرد منتها این اصول را مطابق با زمان و بر اساس تجربه بشری باید به اجرا درآورد وگرنه اگر بخواهند همان روش ۱۴۰۰ سال قبل را در پیش بگیرند، قابل اجرا نخواهد بود.
جعفری بیان کرد: امیرالمومنین (ع) به انواع آزادی، هم آزادیهای بنیادین و هم آزادیهای راهبردی عقیده داشتند. منظور از آزادیهای بنیادین، حق آزادی بیان، حق آزادی عقیده و آزادیهای اجتماعی است و منظور از آزادی های راهبردی آن چیزی است که عمل می شود و لذا در وصیت ۳۱ به امام حسن (ع) می فرماید: «بنده دیگری جز خدا مباش در حالی که خدا تو را آزاده قرار داده است». حضرت وقتی مشاهده کرد در یک جامعه طبقاتی مردم عدالت را برای آزادگان میخواستند، امیرالمومنین فریاد زد: ای مردم! آدم نه بنده زاده است و نه کنیز. همه فرزندان آدم، آزاده هستند. ما همگی از سیاه پوست گرفته تا سرخ پوست با یکدیگر برابریم. از این جهت امیرالمومنین (ع) مرتب در زمینه آزادگی سخن می گفت. ایشان در حکمت ۴۲۷ نهج البلاغه فرمودند: آیا آزاده ای نیست که این ته مانده خوراکی به نعمت های زودگذر این جهانی را به آنان که در خور آن هستند واگذارد؟ بدانید که وجود شما را هیچ بهایی جز بهشت نمی باشد پس آن را جز به بهای بهشت مفروشید. یعنی انسان باید آزاده باشد و خود را به خاطر مسائل اقتصادی یا سیاسی نفروشد.
وی بیان کرد: امیرالمومنین (ع) از نظر راهبردی معتقد به آزادی عقیده و اندیشه بود و این آزادی عقیده و اندیشه با عدالت هم یکی بود. وقتی که خوارج نهروان فریاد می زدند «لاحکم الا لله» امیرالمومنین (ع) فرمود که شما اشتباه می کنید آن حکمی که خداوند گفته در اختیار خداست، «قضاوت» است نه فرمانروایی. مردم ناچار از داشتن فرمانروایی هستند که در میان آنان عمل کند. اما با وجود این همه اختلافات می گفت که اینها را نکشید زیرا اینها دنبال عقیده بودند، دنبال حق بودند، ولی به اشتباه افتادند و بعد هم که در مسجد می آمدند و علیه امیرالمومنین شعار می دادند، حضرت هیچ مانع آنها نمی شد و از دادن سهمشان از غنیمت جنگی به آنان خودداری نمی کرد.
وی تاکید کرد: عدالت در نظر امیرمومنان (ع) این است که چه شخص مخالف و چه شخص طرفدار، وقتی که یک امکاناتی در جامعه هست و می خواهند آن امکانات را بین مردم تقسیم کنند یکسان تقسیم شود. لذا عدالت علی (ع) حکم می کرد که اولا اینها آزاد باشند از آمدنشان به مساجد تا زمانی که خونی نریختهاند و به کار حرامی دست نیافتهاند آنان را تحریک نمیکنیم، درگیر نمیشویم. از این جهت هم امنیت برای دشمن عقیدتی خود ایجاد کرده بود و هم با عدالت درباره آنان رفتار میکرد و هم فرصتی می داد که بحث بکنند، استدلال بکنند شاید به راه راست هدایت شوند. بنابراین این آزادی و عدالت چنان با هم گره خورده بود که کسی نمیتوانست مانع آن شود که فرد آزاد نباشد و یا اینکه با عدالت با او رفتار نشود.
وی ابراز داشت: آزادی مخالفان و رفتارعادلانه با مخالفان سبب جلب آنها می شود یعنی موجب می شود که آزادانه نظر خود را بیان کنند و گفتمانی را ایجاد کرد که در آن طرفین بتوانند آزادانه با یکدیگر گفتگو کنند و یا اگر حکومت در نظر و عمل خود مرتکب اشتباه شده با آزادی مخالف در جهات مختلف باعث می شود که نظر خود را اصلاح کند و قدمی به سوی مخالف بردارد.
وی افزود: آزادی مخالفان باعث نزدیک شدن و اعتماد حکومت و مردم میشود و کشور رو به آزادی و استقلال و توسعه میرود.
این پژوهشگر نهج البلاغه گفت: امیرالمومنین در فرمان خود به مالک اشتر مینویسند که همه شهروندان با یکدیگر مساوی هستند. حقوق بنیادین یا مبنایی مثل حقوق مدنی، حقوق سیاسی، حقوق اجتماعی و حقوق راهبردی یا عملی مثل امتیازاتی که در چارچوب قوانین و مقررات در یک کشور متعلق به شهروندان است به هیچ وسیله و در هیچ زمانی نمیتوان آنها را از شهروندان سلب کرد.
وی افزود: حق حیات، حق کرامت انسانی و امنیت از دیگر حقوقی هستند که ذاتی انسان و مهم هستند و باید رعایت شوند. امام علی (ع) می فرماید: سه چیز است که همه مردم بدون استثنا به آن نیازمند هستند امنیت، عدالت و آبادانی و رفاه اجتماعی. این بالاترین حق بشر است که باید عملی شود. امیرالمومنین همه این حقوق را بیان کرده است و اگر ما در اینها کمبود ببینیم میتوانیم از تجربههای بشری استفاده نموده و این را کامل کنیم. این لایحه حقوق بشر که الان در دنیا اجرا می شود برخی از حقوقی را که امیرالمومنین بیان کرده مثل کرامت و ارزشهای انسانی را ندارد و لذا می توان آن را کامل کرد و در یک کشور به اجرا درآورد.
وی به نمونه ای از رعایت حقوق مخالفان توسط امیرالمومنین (ع) اشاره کرد و گفت: خوارج گروهی بودند که امام علی (ع) را کافر می دانستند و در مجلس و مسجد در هر شرایطی علیه امیرالمومنین شعار میدادند به طوری که حتی کسانی که نشسته بودند و طرفداران امیرالمومنین بودند ناراحت می شدند ولی امیرالمومنین می فرمود هیچ کاری به آنها نداشته باشید. صحبت کنید، استدلال کنید، بحث کنید ولی درگیری نداشته باشید. حضرت می فرمود که ما در سه چیز مانع آنها نمیشویم و حقوقشان از حقوق اجتماعی را میدهیم یعنی اگر غنیمتی هست، چیزی هست که باید رعایت کنیم آنها را در اختیارشان میگذاریم و مانع آمدنشان به مسجد نمیشویم زیرا اینها هم مثل دیگر شهروندان هستند.
وی به نمونه دیگر از رفتار امیرالمومنین (ع) با مخالفان و دشمنان اشاره کرد و ادامه داد: در جنگ صفین قبل از اینکه امیرالمومنین به محل جنگ که همان سرزمین صفین باشد برسد، معاویه آب را از سربازان امیرالمومنین (ع) با حیله و مکر گرفت. وقتی امیرالمومنین به آن سرزمین رسید گفت که باید آب را پس بگیریم لذا اشعث بن قیس و مالک اشتر جنگیدند و آب را پس گرفتند. عده ای شعار می دادند که همانطور که آنها آب را از ما گرفتند ما هم نباید به آنها آب بدهیم. امیرالمومنین فرمود به هیچ وجه اینطوری نیست. ما با دشمن خودمان مردانه و از روی عدالت میجنگیم، آب متعلق به عموم است و کسی حق ندارد مانع برداشتن آب از طریق آنها بشود.
وی تاکید کرد: حضرت نسبت به همه حتی معاویه که دشمن ایشان بود و خوارج که در بین خود مردم کوفه زندگی می کردند اما دشمن و مخالف عقیدتی و سیاسی امام (ع) بودند، رفتارعادلانه و آزادانه داشت و هرگز نمیگذاشت که آنان از حقوق شهروندی محروم شوند.
