شفقناافغانستان – جزء هشتم قرآن کریم، با روایت داستان نافرمانی شیطان، به برخی مسئولیتهای اجتماعی اشاره میکند. در این بخش، ضمن تاکید بر لزوم محاکمه و بازپرسی قبل از صدور حکم، به اهمیت فرصت دادن به مجرمان برای اظهار نظر پرداخته شده است. همچنین، خطر نژادپرستی، خودبرتربینی و پیروی از گمانهای بیاساس ، به عنوان مسئولیتهای اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.
در قضاوت به مجرمان نیز فرصت اظهارنظر بدهیم
قالَ ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ«۱۲»
(خداوند به ابلیس)فرمود:وقتی که من(به سجده)فرمانت دادم،چه چیز تورا از سجده کردن باز داشت؟(شیطان)گفت:من از او بهترم،مرا از آتش و او را از گِل آفریدی.
نکته ها(تفسیر نور):
* دلیل سجده ی فرشتگان بر آدم،فرمان خداوند و لیاقت ذاتی انسان بود نه جنسیّت و ساختمان وجودی او.
* شیطان در مقام توجیه نافرمانی خود،با مغلطه و قیاسی نابجا ادّعا کرد:من از آدم برترم، زیرا من از آتشم و آدم از خاک،گرچه هرکدام منشأ اثری خاص می باشند؛امّا در حقیقت او با این ادّعای غلط،به جای اطاعت از فرمان خداوند حکیم وتوجّه به جایگاه آدمی نزد خداوند،
«إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً»و نادیده گرفتن روح الهی در انسان، «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»در مقابل فرمان خداوند گردنکشی کرد.چنانکه بسیاری از ما نیز در بسیاری موارد،احکام و دستورات دینی را بدون توجّه به حکمت و فلسفه ی آن،به ظاهر با عقل خود می سنجیم و چون دلیل آشکاری برای آن نمی یابیم،آن را نمی پذیریم و بدان بی اعتنا می شویم،یا در برخی موارد از مقایسه ی موضوعاتِ متشابه با یکدیگر،حکم یکسانی برای همه ی آنها صادر می کنیم.لذا قیاس در استنباط احکام جایز نیست و امام صادق علیه السلام همواره از قیاس های ابوحنیفه به شدّت انتقاد می کرد.
پیام ها:
۱-قبل از صدور حکم،محاکمه و بازپرسی لازم است. «قالَ ما مَنَعَکَ»
۲-شیطان،پایه گذار نافرمانی و گناه است. ما مَنَعَکَ … إِذْ أَمَرْتُکَ چون اوّلین نافرمانی توسّط او صورت گرفت.
۳-عقاب بدون بیان قبیح است و تا حکمی و مطلبی بیان نشده،بازخواست و مجازات نمی توان کرد. قالَ ما مَنَعَکَ … إِذْ أَمَرْتُکَ
۴-شیطان در برابر خدا ایستاد،نه در برابر حضرت آدم. «إِذْ أَمَرْتُکَ» چنانکه در آیه ی دیگر می خوانیم: «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ»
۵-شیطان نیز همچون انسان دارای تکلیف و اختیار است. ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ …
۶-میزان،اطاعت امر خداست.سنّ و نژاد و سابقه و…هیچ کدام معیار نیست. إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ …
۷-در قضاوت،به مجرمان نیز فرصت اظهارنظر بدهیم. «قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»
۸-نادیده گرفتن جنبه ی ملکوتی انسان و تنها چشم دوختن به جسم او که مرام و مسلک مادّیون می باشد،شیطان صفتی است. «قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»
۹-خودبرتربینی می تواند مخلوق را به جبهه گیری در مقابل خالق وادار کند. «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»
۱۰-قبول خالقیّت خدا به تنهایی کافی نیست،اطاعت و تسلیم هم لازم است.
خَلَقْتَنِی … خَلَقْتَهُ شیطان،خالقیّت خدا را پذیرفته بود،ولی از او اطاعت نکرد.
۱۱-نژادگرایی،از ارزشهای شیطانی است. «خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ»
۱۲-شیطان در برابر فرمان روشن و صریح خداوند،به سلیقه شخصی خود عمل کرد و به اصطلاح،اجتهاد در برابر نص نمود. إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ … خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ …
۱۳-شیطان،از روش قیاس استفاده کرد که اساس علمی ندارد،بلکه بر مبنای گمان است. «خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»
تفسیر المیزان / قال فبمااغويتنى لاقعدن لهم صراطك المستقيم ثم لاتينهم من بين ايديهم و من خلفهم…
محاصره انسان توسط شيطان از چهار طرف (ع)
و جمله (ثم لاتينهم من بين ايديهم و من خلفهم و عن ايمانهم و عن شمائلهم ) بيان نقشه و كارهاى او است، مى گويد: ناگهان بندگان تو را از چهار طرف محاصره مى كنم تا از راهت بدر برم. و چون راه خدا امرى است معنوى ناگزير مقصود از جهات چهارگانه نيز جهات معنوى خواهد بود نه جهات حسى.
از آيه (يعدهم و يمنيهم و ما يعدهم الشيطان الا غرورا)۱ و آيه (انما ذلكم الشيطان يخوف اولياء)۲ و آيه (و لاتتبعوا خطوات الشيطان )۳ و آيه (الشيطان يعد كم الفقر و يامركم بالفحشاء)۴. نيز مى توان در اين باره چيزهايى فهميد، و از آن استفاده كرد كه مقصود از (من بين ايديهم – جلو رويشان ) حوادثى است كه در زندگى براى آدمى پيش مى آيد، حوادثى كه خوشايند و مطابق آمال و آرزوهاى او يا ناگوار و مايه كدورت عيش او است ؛ چون ابليس در هر دو حال كار خود را مى كند. و مراد از (خلف – پشت سر) اولاد و اعقاب او است ؛ چون انسان نسبت به آينده اولادش نيز آمال و آرزوها دارد، و درباره آنها از پاره اى مكاره مى انديشد. آرى، انسان بقا و سعادت اولاد را بقاء و سعادت خود مى داند، از خوشبختى آنان خوشنود و از ناراحتى شان مكدر و متاءلم مى شود. انسان هر چه از حلال و حرام دارد همه را براى اولاد خود مى خواهد و تا بتواند آتيه آنان را تاءمين نموده، و چه بسا خود را در اين راه به هلاكت مى اندازد.
و مقصود از سمت راست كه سمت مبارك و نيرومند آدمى است سعادت و دين او است. و (آمدن شيطان از دست راست ) به اين معنا است كه وى آدمى را از راه ديندارى بى دين مى كند، و او را در بعضى از امور دينى وادار به افراط نموده به چيزهايى كه خداوند از آدمى نخواسته تكليف مى كند. و اين همان ضلالتى است كه خداوند آن را (اتباع خطوات الشيطان ) نام نهاده است.
و منظور از (سمت چپ ) بى دينى مى باشد، به اين معنا كه فحشا و منكرات را در نظر آدمى جلوه داده وى را به ارتكاب معاصى و آلودگى به گناهان و پيروى هواى نفس و شهوات وادار مى سازد
_______________
خواری نتیجه خود بزرگ بینی
قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّاغِرِینَ«۱۳»
(خداوند به شیطان)فرمود:از این(جایگاه)فرودآی! تو را نرسد که در آن جایگاه تکبّر کنی،پس بیرون شو! قطعاً تو از خوار شدگانی.
نکته ها:
* حضرت علی علیه السلام فرمودند:«از سرنوشت ابلیس عبرت بگیرید که با سابقه ی شش هزار سال عبادت که معلوم نیست سال های دنیوی(۳۶۵ روز)بوده یا سال های اخروی(که یک روزش برابر پنجاه هزار سال دنیوی است)،چگونه با یک لحظه تکبّر و فخرفروشی سقوط کرد».
* رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«در قیامت،متکبّران به خوارترین صورت محشور شده، زیر پای اهل محشر لگدمال می شوند».در روایت دیگری فرمودند: «هرکس تواضع و فروتنی کند،
خداوند او را بالا برد و هرکس تکبّر و گردنکشی کند خداوند او را خوار و پست گرداند».
همچنین در روایت آمده است:«ریشه ی کفر سه چیز است:حرص،حسد و تکبّر».
پیام ها:
۱-تکبّر،نه تنها برای افراد عادّی خطرناک است،بلکه برای آنان که مقام عالی دارند و همنشین فرشتگان در ملأ اعلی هستند و سال ها و قرن ها سابقه ی عبادت دارند نیز خطر دارد. «فَاهْبِطْ ،فَاخْرُجْ»
۲-نه علم و شناخت شیطان به خدا،نجات بخش است و نه عبادت های طولانی او،بلکه راه نجات،تسلیم است. «تَتَکَبَّرَ فِیها فَاخْرُجْ»
۳-تکبّر در برابر فرمان خداوند،سبب حبط و نابودی عمل می شود. فَاهْبِطْ …
فَاخْرُجْ
۴-گاهی یک لحظه تکبّر در برابر فرمان خداوند،سبب سقوط دائمی است.
«تَتَکَبَّرَ فِیها فَاخْرُجْ»
۵-نتیجه ی تکبّر و خودبزرگ بینی،کوچکی و خواری است.آری،نتیجه ی گفتن «من بهترم»، «أَنَا خَیْرٌ» ،شنیدن جوابِ «فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّاغِرِینَ» است.
_____________
خطر پنهان دشمنی در لباس خیرخواهی
فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَهِ إِلاّ أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ«۲۰»
پس شیطان،آن دو(آدم و همسرش)را وسوسه کرد تا آنچه را از زشتی (عورت)شان از آن دو مخفی بود،برایشان آشکار سازد و گفت:
پروردگارتان شما را از(خوردن)این درخت نهی نکرده مگر برای این که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانان شوید(و حیات ابدی بیابید).
وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النّاصِحِینَ«۲۱»
و(شیطان برای آن که وسوسه اش تأثیر کند،)برای آن دو سوگند یاد کرد که به راستی من از خیرخواهان شمایم.
نکته ها:
* حضرت آدم وهمسرش در آغاز به ابلیس اعتمادی نداشتند و شیطان برای جلب اعتماد آنها سوگند یاد کرد و بر آن نیز تأکید نمود. امام رضا علیه السلام فرمود:«آدم و حوّا تا آن زمان سوگند دروغ به خدا را نشنیده بودند و به همین دلیل به او اعتماد کردند و از آن درخت خوردند.البتّه این عمل قبل از نبوّت حضرت آدم بود و نهی تحریمی و گناه کبیره ای که مستحقّ آتش باشد نبوده است».بنابراین اوّلین سوگند دروغ،از شیطان بوده است.
* قرآن می فرماید:«منافقان نیز اهل سوگند دروغ اند».و کسی که پی درپی سوگند می خورد،نمی تواند لایق رهبری جامعه نیست. «لا تُطِعْ کُلَّ حَلاّفٍ مَهِینٍ»
پیام ها:
۱-سوگند دروغ،کاری شیطانی است. «قاسَمَهُما»
۲-به هر سوگندی نباید اطمینان کرد. «قاسَمَهُما»
۳-دشمن،از اعتقادات و باورهای ما به نفع خود سود می برد. «قاسَمَهُما»
۴-گاهی دشمن با ظاهری دلسوزانه و ادّعای خیرخواهی،در اعتقادات ما نفوذ می کند و ضربه می زند. «إِنِّی لَکُما لَمِنَ النّاصِحِینَ» برادران یوسف نیز برای از بین بردن یوسف و جدا کردن او از پدرشان به ظاهرسازی پرداخته و به او گفتند:«إِنّا لَهُ لَناصِحُونَ»
