شفقنا افغانستان- در یک حرکتی که مرز بین آموزش عالی و کنترل ایدئولوژیک را بهطور کامل محو کرده است، طالبان روز چهارشنبه 7 عقرب دانشگاه شیخ زاید خوست را به صحنهای برای اعمال سیاستهای ظاهری خود تبدیل کردند. جنگجویان این گروه دروازههای دانشگاه را بستند، دانشجویان را در محوطه محبوس کردند و آنان را به یک نشست اجباری فراخواندند تا دستوری غیرمنتظره دریافت کنند: «ریش خود را مانند ریش جنگجویان طالبان بگذارید». این فرمان که در حضور والی منصوب طالبان و رئیس دانشگاه صادر شد، تنها یک الزام ظاهری نبود بلکه نمادی از تلاش سیستماتیک این گروه برای یکسانسازی هویت فردی در تمامی لایههای جامعه از خیابان تا کلاس درس، از دانشآموز تا دانشجو بود.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ این اقدام در هفتهای رخ داد که سازمان ملل اعلام کرد طالبان در قندهار بیش از صد نفر را صرفاً به دلیل تراشیدن ریش بازداشت کردهاند؛ نشانهای روشن از اینکه سیاستهای اجباری طالبان دیگر محدود به مناطق خاص یا گروههای خاص نیست بلکه بهصورت گسترده و با حمایت رسمی در حال نهادینه شدن در سراسر افغانستان است. و حالا برای اولین بار بهوضوح دانشگاه فضایی که در اصل مأموریت آن پرورش تفکر انتقادی و احترام به تنوع بوده به ابزاری برای مشروعیتسازی ایدئولوژیک یک گروه مذهبی تبدیل شده است.
محاصره دانشگاه، نشست اجباری و دستور «ریش مثل جنگجویان»
منابع محلی در خوست تأیید کردند که صبح روز چهارشنبه ۷ عقرب، واحدهای امنیتی طالبان محوطهٔ دانشگاه شیخ زاید را محاصره کردند و دانشجویان را مجبور به حضور در یک جلسهٔ گروهی کردند. بر اساس گزارشها هیچیک از دانشجویان اجازهٔ خروج یا معذوریت نداشتند. جلسه در سالن مرکزی دانشگاه برگزار شد و علاوه بر والی ولایت، رئیس دانشگاه و چند تن از مقامات محلی طالبان نیز در آن حضور داشتند.
در جریان سخنرانی والی طالبان گفت: «ریش نشانهٔ مردانگی و پایبندی به سنت است، شما باید ریش خود را مانند برادران جنگجوی ما بگذارید.» او افزود که با این کار «تفاوت میان دانشگاه و مدرسهها از بین خواهد رفت»، جملهای که نشان میدهد طالبان دیگر تمایزی میان سطوح آموزشی قائل نیستند و هدفشان ایجاد یک الگوی یکنواخت از شهروند «ایمانی» است.
سیاست ریش: از قندهار تا خوست، از خیابان تا کلاس درس
این اقدام در خوست در همان هفتهای رخ داده که یوناما در گزارشی تأیید کرد طالبان در ولایت قندهار بیش از ۱۰۰ نفر را صرفاً به دلیل تراشیدن ریش بازداشت کردهاند. این نشان میدهد که سیاست «ریش اجباری» دیگر محدود به مناطق خاص یا گروههای شبهنظامی نیست بلکه بهصورت سیستماتیک و با حمایت رسمی ساختارهای اجرایی طالبان در حال گسترش در سراسر کشور است.
پیش از این طالبان در بسیاری از ولایات بهویژه در جنوب و شرق افغانستان، مردان را به گذاشتن ریش تشویق یا تحت فشار قرار میدادند اما اعمال چنین الزامی در یک مؤسسهٔ آموزش عالی که در اصل فضایی برای تفکر انتقادی و تنوع فرهنگی محسوب میشود گامی کیفی و خطرناک در جهت سرکوب هویت فردی است.
دانشگاه؛ از فضای عقلانی به ابزار مشروعیتسازی
دانشگاه شیخ زاید خوست که با کمک امارات متحدهٔ عربی ساخته شده و یکی از مراکز مهم آموزش عالی در شرق افغانستان محسوب میشود پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰ همچنان فعالیت خود را ادامه داده است البته با محدودیتهای فزاینده. اما این جدیدترین اقدام نشان میدهد که طالبان دیگر فقط به کنترل برنامههای درسی یا جنسیت دانشجویان (مانند ممنوعیت تحصیل دختران) بسنده نمیکنند بلکه بهدنبال بازتعریف هویت فیزیکی و نمادین دانشجویان نیز هستند.
این حرکت در راستای استراتژی گستردهتر طالبان برای «طالبانیسازی» جامعه است: از لباس، موسیقی و آرایش گرفته تا نحوهٔ رفتار و حتی ظاهر بدنی. در این چارچوب ریش دیگر یک انتخاب فرهنگی یا مذهبی نیست بلکه نمادی از وفاداری به نظام حاکم محسوب میشود.
و در آخر
این اقدام نشان میدهد که طالبان در مرحلهٔ دوم حکومت خود پس از تثبیت کنترل امنیتی به سمت یکسانسازی ایدئولوژیک جامعه حرکت کردهاند و فضای دانشگاه نیز از این قاعده مستثنی نیست.
اما این سیاست میتواند پیامدهای معکوس داشته باشد. نسل جوان افغان بهویژه در شهرهایی مانند خوست که با جهان خارج تعامل نسبتاً بیشتری داشتهاند، ممکن است چنین الزامهای نمادین را نه بهعنوان «رعایت شریعت» بلکه بهعنوان تعدی به حریم شخصی و هویت فردی تلقی کنند و این در بلندمدت میتواند به چالشی برای مشروعیت داخلی طالبان تبدیل شود.
