شفقنا افغانستان – سازمان گزارشگران بدون مرز تازهترین شاخص جهانی آزادی رسانهها را منتشر کرد؛ شاخصی که در آن افغانستانِ تحت کنترل طالبان در میان ۱۸۰ کشور، در جایگاه ۱۷۵ قرار گرفته است. این رتبه نشان میدهد که افغانستان همچنان در جمع بستهترین و محدودکنندهترین کشورها برای فعالیت رسانهای قرار دارد.
به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، در این ردهبندی، کشورهای ناروی، هالند و استونیا در صدر جدول قرار گرفتهاند؛ در حالی که افغانستان همراه با کشورهایی چون ایران، چین، کوریای شمالی و اریتره در پایینترین ردهها جای دارند.
افغانستان پیش از بازگشت طالبان در سال ۲۰۲۱ در رتبه ۱۲۲ جهان قرار داشت، اما پس از تغییر نظام، بهتدریج سقوط کرد و اکنون در رده ۱۷۵ ایستاده است.
این روند نشان میدهد که بحران آزادی رسانهها در افغانستان نه مقطعی، بلکه ساختاری و رو به وخامت است و با گذشت هر ساله، آزادی رسانه ها در این کشور از سوی طالبان بیشتر محدود شده است.
این در حالی است که افغانستان پیش از تسلط طالبان، یکی از آزادترین کشورهای منطقه در عرصه آزادی بیان و آزادی رسانه ها بود و قانون رسانههای همگانی آن، بهترین قانون در این عرصه شناخته شده بود.
«ناقوس مرگ آزادی رسانهها»
سازمان گزارشگران بدون مرز اعلام کرده است که با بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱، «ناقوس مرگ آزادی مطبوعات» در افغانستان به صدا درآمد. این نهاد میگوید امنیت خبرنگاران، بهویژه زنان خبرنگار، به شدت آسیب دیده و محیط رسانهای کشور به سرعت فروپاشیده است.
براساس این گزارش، در سه ماه نخست پس از تسلط طالبان، ۴۳ درصد رسانههای افغانستان تعطیل یا ناپدید شدند. همچنین دو سوم از حدود ۱۲ هزار خبرنگاری که پیش از سقوط جمهوریت فعال بودند، حرفه خود را ترک کردند.
سازمان خبرنگاران بدون مرز، در مورد زنان خبرنگار نیز وضعیت را بحرانی توصیف شده است. گزارش این نهاد نشان میدهد که از هر ده زن خبرنگار، هشت نفر ناچار به ترک کار شدهاند و شمار اندکی که باقی ماندهاند، زیر فشار، تهدید، محدودیتهای پوششی و ممنوعیتهای کاری فعالیت میکنند.
بازگشت طالبان، ساختار رسانهای افغانستان را که طی دو دهه شکل گرفته بود، به شدت متزلزل کرد. دهها تلویزیون، رادیو، روزنامه و خبرگزاری یا بسته شدند یا فعالیتشان را محدود کردند. بسیاری از خبرنگاران باتجربه نیز کشور را ترک کردند.
طالبان با صدور دستورالعملهای متعدد، خطوط قرمز تازهای برای رسانهها تعیین کردند. انتقاد از حکومت، پوشش اعتراضات مردمی، گزارش درباره فساد، بحران انسانی و اختلافات داخلی طالبان در بسیاری موارد ممنوع یا پرهزینه شد.
تهدید مستقیم خبرنگاران یکی دیگر از ابزارهای سرکوب بوده است. نهادهای امنیتی طالبان بارها خبرنگاران را بازداشت کرده، برای ساعتها یا روزها در بازداشت نگه داشته و در مواردی با خشونت فیزیکی و روانی مواجه ساختهاند.
«تبدیل شدن خودسانسوری به یک قاعده»
یکی از مهمترین پیامدهای فضای سرکوب، گسترش خودسانسوری در میان خبرنگاران و مدیران رسانههاست. بسیاری از رسانهها پیش از نشر خبر، ابتدا این پرسش را مطرح میکنند که آیا این مطلب ممکن است واکنش طالبان را برانگیزد یا نه.
موضوعاتی مانند حقوق زنان، آموزش دختران، وضعیت اقلیتها، آزادیهای مدنی، مذهب، مهاجرت اجباری و اعتراضات مردمی در بسیاری از رسانهها یا حذف میشود یا به شکلی بسیار محدود و بیخطر بازتاب مییابد. این همان سانسوری است که بدون دستور رسمی نیز عمل میکند.
گزارشگران بدون مرز نوشته است که اکنون در افغانستان «خودسانسوری به یک قاعده تبدیل شده است» و خبرنگاران به دلیل ترس از طالبان، از پوشش و تحلیل بسیاری از مسائل خودداری میکنند.
خودسانسوری تنها در داخل رسانهها نیست؛ در شبکههای اجتماعی نیز دیده میشود. شماری از خبرنگاران از ترس پیگرد، انتشار تحلیل شخصی یا بازنشر گزارشهای انتقادی را متوقف کردهاند. برخی حتی حسابهای خود را بسته یا ناشناس فعالیت میکنند.
ادامه این وضعیت، نسل تازهای از روزنامهنگاران محتاط و خاموش ایجاد میکند؛ نسلی که بهجای پرسشگری، به بقا فکر میکند. اگر خبرنگار نتواند سؤال کند، رسانه به تریبون یکطرفه تبدیل میشود و نقش نظارتی خود را از دست میدهد.
با این حال، هنوز شماری از رسانههای تبعیدی و خبرنگاران مستقل تلاش میکنند صدای واقعیتهای افغانستان را زنده نگه دارند.
بسیاری از مردم افغانستان با پی بردن به این واقعیت که رسانه های داخلی به شدت سانسور میشوند، برای دسترسی به خبرهای بیطرفانه از رویدادها به خواندن، دیدن و شنیدن رسانههای تبعیدی روی آوردهاند.
با این حال، سرکوب رسانه ها از سوی طالبان و افزایش خودسانسوری در میان خبرنگاران، آینده رسانه ها و خبرنگاران افغانستان را تیره ساخته است و چشمانداز رسانهای بیش از هر زمان دیگر، مبهم و مه آلود کرده است؛ چشماندازی که بیشتر به سمت کوریای شمالی شدن می رود تا به سمت جهان آزاد و ارزش محور.
