محمدعلی سبحانی، تحلیلگر مسایل بین المللی و سفیر سابق ایران در لبنان با تحلیل اوضاع کنونی عراق و دلایل ظهور و پیشروی سریع گروه داعش، تلاش ناموفق نوری مالکی در ایجاد یک عراق منسجم را از دلایل اوضاع کنونی این کشور دانست و با اشاره به نظر حضرت آیت الله سیستانی مبنی بر ضرورت دفاع از عراق و همچنین روی کارآمدن دولتی که اشکالات دولت فعلی را نداشته باشد، تاکید کرد: مرجعیت شیعی طی سال های اخیر و در تحولات عراق، دقیق ترین مواضع سیاسی را داشته است.
متن گفت وگوی شفقنا با محمدعلی سبحانی را بخوانید:
*«داعش» به یکی از جدیدترین معضلات خاورمیانه بخصوص ایران و عراق تبدیل شده است. اساسا این گروه چگونه سر برآورده و چگونه در حال دستیابی به چنین فتوحاتی نظامی است؟ فتوحات به دست آمده توسط داعش، چقدر باثبات است یعنی تا چه اندازه می تواند بر این موضع برتری بماند؟
سبحانی: با نگاهی یک جانبه به شکل گیری این گروه های افراطی نمی توان یک بررسی دقیق و موفق داشت بلکه باید دید که چه پدیده هایی زمینه های بروز چنین اندیشه ها و چنین گروه های تروریستی را رقم زده است. داعش، سابقه ای طولانی در منطقه ندارد اما خود افراط گرایی به این شکل نیست. با بازگشت به زمانی بسیار دورتر می توان گفت، افراط گرایی از روزی که آمریکایی ها با هر تحلیل یا بهانه ای-که ما به آن نمی پردازیم- به عراق و نیز افغانستان حمله کردند. این حملات، فضایی برای سربازگیری ایجاد شد، از طرف جریاناتی که در برابر دخالت بیگانگان در کشورشان موضع می گرفتند. خود این دخالت خارجی هم در زمینه ای براساس همین افراط گرایی به وجود آمده است؛ یک گروه افراطی و تندرو، حمله ای تروریستی به دو برج در آمریکا صورت می دهد و به دنبال آن، دو کشور اسلامی به این سرنوشت دچار می شوند و مورد حمله، ویرانی و گرفتاری های بعد از آن قرار می گیرند. برای ارزیابی جدیدترین تولد این گروه های افراطی، باید به تحولات سوریه رجوع کرد. دولت سوریه مقابل خواسته ها ی مسالمت آمیز مردم می ایستد، دست به سلاح می برد، شهرهایی که قیام کردند و مطالباتی دارند را به توپ می بندد و به این شکل، دوباره زمینه تولد این گروه ها ایجاد می شود. خلأ امنیتی به وجود آمده، سوریه را به مدرسه ای برای تجدید قوای گروه های تروریستی و افراطی تبدیل کرد.
* تفاوت تروریست های سوریه با دیگر مناطق خاورمیانه مثل افغانستان چه بود؟ زیرا بسیاری از رسانه های اروپایی تاکید می کردند که این بار هم تروریست هایی از کشورهای اروپایی و آمریکایی با پاس اروپایی و آمریکایی در بین جنگجویان و پیکارجویان سوری حضور دارند…
سبحانی: بله! اشکالی ندارد. منظور این نیست که به طور مثال به لحاظ نفرات و ترکیب، صد در صد مثل گذشته است بلکه می خواهم بگویم که این گروه ها چه از افغانستان و چه قبل از سقوط شوروی با حمایت عربستان و آمریکا با یک ایدئولوژی سلفی گری اخباری گری ظاهربینی که از مدارس خاص طالبان و … تولید می شود، تشکیل می شوند تا تحولات به وجود آمده در عراق نیز به همین شکل مشاهده می شوند. تولد اول همین داعش در عراق است و با شکل گیری حوادث سوریه به سمت سوریه می رود؛ امروز نیز دوباره از سوریه به عراق باز می گردد و خدا می داند فردا از کجا سر در آورد. به دلایل گفته شده در ابتدا باید ظرفیت افراط گرایی درک شود. حال چه علت هایی دارد؟ به نظر می رسد علت اول آن، شرایطی است که منجر به حضور خارجی ها می شود. حضور بیگانگان نیز بی دلیل ایجاد نمی شود، کسی مانند صدام پیدا می شود که به این شکل آدمکشی می کند و این موجب می شود که مردم عراق، هر که غیر از صدام حسین حتی آمریکا را به چشم می کشند. در مثالی دیگر گروهی افراطی و تندرو مثل طالبان در افغانستان روی کار می آید که به قول خود می خواهد، دین محمد را پیاده کند، در حالی که یک قوای فاشیستی و تروریستی محسوب می شود و افکار و اندیشه آنها هیچ نسبتی با دین اسلام ندارد. حضور چنین افراد یا گروه هایی زمینه ساز دخالت های خارجی می شود. دومین علت که باید به آن توجه داشت، جهل و نادانی است که از طریق همین ذهنیت های سلفی گری و اخباری گری در سطوح مختلف به اختلافات مذهبی دامن می زند. در سال های اخیر، رسانه ها و شبکه هایی ماهواره ای که مشخص نیست با حمایت کدام جهت ها، کشورها، دولت ها و جریاناتی تشکیل شدند به طور دائمی، تبلیغات فرقه ای را به جای تبلیغات مذهبی و فقه، اندیشه، فلسفه، عرفان و کلام اسلامی به مردم ترویج می کنند. این رسانه ها به جای ایجاد یک نهاد علمی مانند آنچه به عنوان حوزه های دینی و علمی در دوره های گذشته و تاریخ اسلام وجود دارد، به ترویج ظواهری اختلاف برانگیز پرداختند و این حساسیت ها را ایجاد کردند. این تبلیغات، فضایی ایجاد کرده است که گروه های تندرو، افراطی یا صاحبان قدرت به سادگی می توانند علیه همدیگر سربازگیری کنند. این هم علت دوم بود یعنی اختلافات فرقه ای که ریشه در جهل دارد؛ اگر انگیزه های دینی فرصت ایجاد نمی کرد، این همه امکاناتی که داعش و امثال آن به دست آورده اند، برایشان فراهم نمی شد. دولت های غیر دموکراتیک که به رای و خواست مردم، اعتدال و اصلاح طلبی توجه نمی کنند و در منطقه خاورمیانه نیز کم هم نیستند، علت سوم به شمار می روند. این دولت ها به طور دائم در حال توطئه برای گذر کردن از رای مردم هستند تا اجازه ندهند مردم در صحنه حضور داشته باشند. این دولت های دیکتاتور در مقابل کمترین اعتراضی که به آنها می شود، تاب نمی آورند، حمله می کنند، مردم را زندانی و کشتار می کنند. نتیجه چنین عملکردی از طرف این دولت ها از بین رفتن امید به یک فضای قابل قبول سیاسی در این کشورها خواهد بود. در تحولات دنیای عرب نیز متاسفانه یک مساله اضافه شد؛ دولت های دیکتاتوری توسط مردم سرنگون شدند اما به خاطر همان ویژگی اجتماعی و فرهنگی که گفته شد و همینطور وجود نداشتن نهادهای سازنده دموکراسی یا حامل دموکراسی در این کشورها موجب شد ناامنی و بی ثباتی ها دامن زده و ناامیدی جدیدی نیز به ناامیدی ها و شرایط گذشته افزوده شود. امروز مشاهده می شود که هر گروه بی شناسنامه و با شناسنامه ای که فریاد جنگ، خونریزی و تندروی سر می دهد، بالاخره می تواند افرادی را پیدا کند و سربازگیری کند؛ البته نقش دولت ها را نباید کم شمرد. دولت هایی که مساله اصلی آنها دین و مذهب نیست بلکه قدرت است، از طریق بسیج همین نیروهای فرقه گرا، توسعه قدرت و تصفیه حساب های خود را پی می گیرند.
*پیشروی های فعلی داعش، ناشی از چه بود؟
سبحانی: به نظر می رسد این پیشروی های داعش، چند علت داشت. به هر حال داعش، نیروهایی دارد که به دلیل تربیت های خاص سازمانی و فرقه ای خود، احساس می کنند وقتی مبارزه می کنند و کشته می شوند، مستقیم به بهشت خواهند رفت. دوم این که همانطور که تا حدودی آشکار شده است، در داخل دولت عراق و در مجموعه تا اندازه ای با این گروه افراطی همکاری شده است. سوم این که زمینه های اجتماعی موجود به این پیشروی ها کمک کرد. در حال حاضر قصد نقد تخصصی دولت آقای مالکی را ندارم که آن بحث دیگری را می طلبد اما به هر شکل دولت مالکی بعد از سال ها حضور خود در عراق نتوانست یک فضای آرام سیاسی را به وجود آورد.
*چه کاری باید انجام می داد که نشده است؟
سبحانی: به نظر می رسد باید توجه بیشتری به مطالبات و خواسته های اقوام مختلف و اهل سنت نشان می داد و حداقل در سطح گفت وگو یک نهاد فعال گفت وگو را ایجاد می کرد. پیش از این هم گفته ام که وقتی کشوری با دخالت خارجی مواجه شد و امروز می خواهد خود را بسازد و دموکراسی نوپایی را به وجود آورد، نیاز به یک نهاد گفت وگوی دائمی و تصمیم گیری بالادستی دارد که بتواند حمایتی جدی از روند دموکراسی در کشور داشته باشد. با این وجود، متاسفانه حتی در میان شیعیان نیز اختلافاتی وجود داشت که تلاش جدی برای حل این مسایل مشاهده نمی شد، چه رسد به سایر اقوام و مذاهب. این از اقداماتی بود که دولت مالکی باید انجام می داد و نداد. نکته ای را در پرانتز عرض کنم که این فقط آقای مالکی هم نیست یعنی نهادهای مذهبی، اجتماعی، احزابی و جریانات اجتماعی که در حال حاضر وجود دارند نیز تلاش گسترده ای را نداشتند اما دولت می تواست بانی این حرکت باشد.
*حضرت آیت الله سیستانی همزمان با پیشروی گروه داعش، به نقل از نماینده ایشان در کربلا، نظری را مبنی بر واجب کفایی بودن دفاع از کشور عراق در برابر داعش را بیان کردند. به تازگی نیز مطرح کردند که باید دولتی در عراق سر کار آید که مشکلات گذشته را نداشته باشد. با توجه به این دو موضع گیری از آیت الله العظمی سیستانی، به طور کلی موضع مرجعیت شیعه عراق را در برابر تحولات عراق، چگونه ارزیابی می کنید؟
سبحانی: حضرت آیت الله سیستانی با اینکه در یک جایگاه مذهبی هستند اما در سال های اخیر و در تحولات عراق، دقیق ترین مواضع سیاسی را نیز داشته اند. گروه تروریستی بی منطق داعش در عین حال که از زمینه ها، شکاف ها و خلأ امنیتی موجود استفاده کرده، وارد عراق شده و این بازی را راه انداخته است، به یک خودکشی دسته جمعی نیز دست زده است. به هر حال به دلیل ظهور چنین پدیده ای ضروری بود که مردم عراق آماده باشند، به ویژه با مشخص شدن اینکه درون سیستم ارتش هم کسانی با آنها همکاری کرده اند. در حقیقت اصلا بدون هماهنگی یا همکاری، چنین پیشروی سریعی نمی تواند رخ دهد بنابراین به نظر می رسد کار آیت الله سیستانی بسیار هوشمند انه است که از مردم می خواهد برای شرایطی جدید در عراق آماده باشند.
*برخی افراد در منطقه نظرات ایشان را موجب تشدید اختلافات فرقه یی و افراط گرایی در عراق و خاورمیانه می دانند…
سبحانی: من با داشتن بیشترین مصاحبه و نوشته علیه افراط گرایی و فرقه گرایی، معتقدم برای نپاشیدن کشور عراق لازم است که نیروهای ملی، سیاسی و مذهبی در همه ابعاد، اعم از کردها، اهل سنت و شیعیان همگی آمادگی داشته باشند. در شرایط بحرانی ایجاد شده در عراق و پیشروی گروهی افراطی که هیچ برنامه ای برای نجات این کشور از هرج و مرج ندارد و تنها قصد رفتن به بهشت خیالی خود را دارند، وجود یک آمادگی میان همه نیروها ضروری است. این احتمال وجود دارد که در صورت جلوگیری نکردن از پیشروی داعش، این گروه عراق را نابود کند و شرایطی به وجود آورد که جبران آن هرگز ممکن نباشد. به دلایل یاد شده من از این موضوع دفاع می کنم و معتقدم که آن حرکت به هیچ عنوان نمی تواند یک حرکت فرقه ای ارزیابی شود بلکه یک آمادگی مردمی برای مقابله با ناامنی به شمار می رود. دومین اقدام آقای سیستانی نشان می دهد که عمل ایشان هوشمندانه و با برنامه بوده است، زیرا همزمان با شکل گیری تدریجی این گروه ها، آیت الله سیستانی به واقعیت تلخی که وجود دارد، اشاره می کند. دولت مالکی سال هاست که در قدرت است و حساسیت های بسیاری بر آن وجود دارد. عدم توفیقات این دولت نباید موجب شود که هر گونه امکان توافق در عراق از بین رود. بحرانی ایجاد شده، اشکالاتی وجود دارد و یک گروه تروریستی وارد کشور شده است بنابراین باید نیروهای سیاسی از شیعه، سنی، کرد و بقیه همه در کنار هم راه حلی پیدا کنند. حال تصور آیت الله سیستانی این است که ممکن است وجود شخصی مثل مالکی اشکالی در این موضوع ایجاد کند یعنی نتواند به آن پروسه سیاسی نزدیک شود و فرصت های محتمل را به دست آورد بنابراین این دو حرکت ایشان اتفاقا در کنار هم مفهوم و معنای جالب تری می دهد.
*آیا این پیام حضرت آیت الله سیستانی در کنار موضع گیری دیروز آقای اوباما، دولت آقای نوری المالکی را با مخاطره رو به رو می کند؟
سبحانی: به طور طبیعی در حال حاضر باید به فکر شرایط جدیدی باشد. آمریکایی ها در عراق نقش دارند و آنها نیز تمایلی ندارند وضعیت عراق به شکلی شود که میراثی که از آنها باقی می ماند را زیر سوال برد. به ویژه آقای اوباما بسیار دوست دارد که این تحولات دامن زده نشود و گسترش نیابد؛ بنابراین به طور ناخواسته شباهتی میان مواضع وجود دارد که می تواند یک فرصت باشد. شرایط عراق به شکلی است که بدون حمایت آمریکایی ها این بحران ها می تواند زمان طولانی تری را به خود اختصاص دهد و مشکلات، دیرتر حل شوند، بنابراین می توان گفت روندی که از صحبت های آقای سیستانی و اظهارنظرهای آقای اوباما شنیده می شود، می تواند نوید بخش باشد.
*با این اوصاف شما فکر می کنید که ایران و آمریکا به یک همکاری مشترک در عراق برسند؟
سبحانی: به اعتقاد من این همکاری در عمل و در تفاهم های نانوشته وجود دارد یعنی هم آمریکا، هم دولت ایران، هر دو دولت مایل هستند که بحران به وجود آمده در عراق حل شود اما این که حالا به یک همکاری نزدیک و مشترک برسند و ایران بخواهد داخل عراق رفته و اقدامی انجام دهد، با توجه به حساسیت هایی که می تواند ایجاد کند، احتمال می دهم ترجیح دولت ایران این باشد که دخالت مستقیمی نداشته باشد.
*یکی از ویژگی های مهم مرجعیت شیعه در عراق، غیر سیاسی بودن آنها به معنای رایج آن در ایران است. آیا این تحولات و اثرگذاری آنها بر سپهر سیاسی ممکن است، مرجعیت شیعه در عراق را به سمت حضور پررنگ تر در فضای سیاسی عراق بکشاند؟
سبحانی: تا امروز که روش آیت الله العظمی سیستانی به این صورت نبوده است، روش ایشان این بوده است که در دسته بندی ها و قدرت سیاسی به معنای مصطلح آن ورودی نداشته باشد. در ظاهر امر نیز نشانه هایی از شکل گیری چنین روندی در عراق مشاهده نمی شود.
گفت وگو از زاگرس بهشتی- شفقنا
انتهای پیام