مراد قرآن از انکار شفاعت در برخی از آیات چیست؟

شفاعت یکی از مسائلی اس که همه مذاهب اسلامی آن را به طور کلی پذیرفته اند و تنها در برخی از جزئیات با یکدیگر اختلاف دارند.

به گزارش شفقنا افغانستان به نقل از اهل البیت علیهم السلام با این وجود در برخی از آیات قرآن شفاعت در قیامت صریحاً انکار شده است. مثلاً در سوره بقره آمده است: (وَ اتَّقُوا یَوْمًا لَا تَجْزِى نَفْسٌ عَن نَفْسٍ شَیئًا وَ لَا یُقْبَلُ مِنْهَا شَفعَهٌ وَ لَا یُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَ لَا هُمْ یُنصَرُون)(۱) اى گروه بنى اسرائیل بپرهیزید از روزى که هیچ نفسى به جاى نفس دیگرى جزا نبیند! و از آن نفس شفاعت قبول نشود و عوض و فِدا پذیرفته نگردد، و هیچ کس مورد نصرت و یارى و معاونت دیگرى قرار نگیرد و در آیه ای دیگر آمده است: نیز می فرماید: (وَ اتَّقُوا یَوْمًا لَا تَجْزِى نَفْسٌ عَن نَفْسٍ شَیئًا وَ لَا یُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَ لَا تَنفَعُهَا شَفعَهٌ وَ لَا هُمْ یُنصَرُونَ)(۲) بر حذر باشید از روزى که هیچ نفسى به جاى نفس دیگرى جزا نبیند! و از آن نفس عوض و فِدا قبول نشود و شفاعت نیز هیچ گونه ثمرى نرساند، و ایشان مورد کمک و نصرت هیچ کس واقع نشوند. و نیز فرماید: (یأیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِىَ یَوْمٌ لَا بَیْعٌ فِیهِ وَ لَا خُلَّهٌ وَ لَا شَفعَهٌ وَ الْکفِرُونَ هُمُ الظلِمُونَ)(۳)اى کسانى که ایمان آورده ‏اید، انفاق کنید از آنچه را که ما روزى شما قرار داده ‏ایم قبل از اینکه روزى برسد که در آن روز خرید و فروشى نیست و دوستى و شفاعت هم نیست و کافران ایشانند ستمگران.
چنانکه آشکار است در این آیات شفاعت مطلقاً نفی شده. حال جای این پرسش است که چرا با وجود این آیات صریح در نفی شفاعت دانشمندان مسلمان و بلکه پیشوایان معصوم ع آن را حقیقتی انکار ناپذیر دانسته اند.
پاسخ را باید در همان آیات قرآن جستجو کرد. قرآن کریم در چندین آیه به مسئله شفاعت پرداخته که آیات یاد شده تنها بخش کوچکی از آن است و شایسته نیست با نگاهی گزینشی به آیات قرآن گوشه ای از مطلب را گرفته و بخش مهمی از آن را نادیده گیریم. حق این است که اگر چه شفاعت در برخی از آیات انکار شده اما آیاتی دیگر در قرآن وجود دارد که صراحتاً شفاعت را اثبات می نماید. به عنوان نمونه:
قرآن می فرماید:( لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَهَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً)(۴)از شفاعت بى‏ نصیبند، مگر آن کس که با خداى رحمان پیمانى بسته باشد
یا اینکه می فرماید:(وَ لا یَمْلِکُ الَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَهَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ)(۵) کسانى سواى او را که به خدایى مى‏ خوانند قادر به شفاعت کسى نیستند. مگر کسانى که از روى علم، به حق شهادت داده باشند.
آیات یاد شده صراحت دارد در اینکه برخی از افراد با شرایطی دارای شفاعت هستند. بنابراین نمی توان با استناد به آیات قبل قرآن را منکر شفاعت دانست چون در مقابل آیاتی دیگر وجود دارد که شفاعت را اثبات می کند.
مراد از انکار شفاعت در برخی از آیات چیست؟
اینک لازم است بررسی نماییم که مراد قرآن از انکار شفاعت در برخی از آیات چیست؟
برای رسیدن به پاسخ لازم است مقدمه ای را بیان نماییم:
در حیات دنیایی بشر مناسبات و اعتباراتی وجود دارد که بشر آن را برای اداره شئون مختف زندگی مادی خود وضع نموده است. مثلاً کسی به عنوان رهبر یک گروه برگزیده می شود و دیگری با عنوانی دیگر در گروه شناخته میشود. یا اینکه در جوامع بشری قوانینی وضع می شود تا از جرم و جنایت جلوگیری شود و در صورت تخلف از این قوانین مجازاتی برای متخلف منظور شده و اجرا می شود.
این مناسبات و اعتبارات گاه به دلیل اغراض مختلف به حق یا به ناحق تغییر کرده و شرایط جدیدی را رقم می زنند. مثلاً جرم مجرمی با پرداخت رشوه یا شفاعت دوستی مورد اغماض قرار می گیرد.یا اینکه قاضی می پذیرد که در عوض مجازات مجرم پولی را از او دریافت نماید یا آنکه مجرم از خویشاوندان خود را به یاری گیرد.
در بین اقوام و ملتها بسیاری گمان می کردند که روابط و مناسبات آخرت نیز مانند روابط دنیا است. یعنی گمان می کردند در آخرت نیز می توانند با پرداخت رشوه یا فدیه و امثال آن شرایط بهتری را برای مردگان ایجاد کنند. به همین دلیل مثلا در برخی از اقوام همراه با مرده پول و سلاح دفن می کردند یا برای او قربانی می کردند. این طرز تفکر در بین ا قوام مختلف ریشه دوانده بود.
قرآن کریم با چنین طرز تفکری به مخالف بر می خیزد.
قرآن خطاب به کسانی که گمان می کردند دوستانشان در دنیا در آخرت نیز دستگیر آنها خواهند بود می فرماید:( یَوْمَ لَا یُغْنِى مَوْلًى عَن مَوْلًى شَیئًا)(۶) روز رستاخیز روزى است که هیچ دوستى و صاحب اختیارى نمى ‏تواند رفع گرفتارى و نیازمندى از دوست خود نماید
و خطاب به کسانی که در دنیا برای رفع حوائج خود دیگران را به یاری می طلبیند می فرماید: (مَا لَکُمْ لَا تَنَاصَرُونَ* بَلْ هُمُ الْیَوْمَ‏ مُسْتَسْلِمُونَ) (۷).
آیاتی نیز که شفاعت را نفی میکنند نیز از همین قبیل هستند. یعنی در مقام بیان این نکته هستند که در آخرت اسبابی که در دنیا به آن تمسک می کردید و از عاقبت شوم کرده هایتان رها می شدید دیگر وجود ندارد و دیگر نمی توان مثل دنیا با پرداخت رشوه, فدیه و مانند حکم حاکم را تغییر داد. به عنوان نمونه در آیه ای که فرمود: (وَ اتَّقُوا یَوْمًا لَا تَجْزِى نَفْسٌ عَن نَفْسٍ شَیئًا وَ لَا یُقْبَلُ مِنْهَا شَفعَهٌ وَ لَا یُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَ لَا هُمْ یُنصَرُون)(۸) خط بطلانى بر خیالهاى باطل یهود مى‏ کشد، زیرا آنها معتقد بودند که چون نیاکان و اجدادشان پیامبران خدا بودند آنها را شفاعت خواهند کرد، و یا گمان مى‏ کردند مى‏ توان براى گناهان فدیه و بدل تهیه نمود، همان گونه که در این جهان متوسل به رشوه مى ‏شدند(۹). همچنین در آیه ۱۲۳ سوره بقره که مضمونی مشابه با این آیه دارد نیز خطاب قوم یهود هستند که چنین گمان باطلی داشتند.
________________________________________
پی نوشت:
(۱)بقره/۴۸
(۲) بقره/۱۲۳
(۳)بقره/۲۵۴
(۴)مریم/۸۷
(۵) زخرف/۸۶
(۶) دخان/۴۱
(۷)صافات/۲۵
(۸)بقره/۴۸
(۹)برگزیده تفسیر نمونه، ج‏۱، ص: ۷۱
نویسنده : سید مهدی خدایی

انتهای پیام