آیاتی که دلالت بر اختیار انسان‏ دارد

شفقنا افغانستان- آیا انسان داراى اختیار و توان انتخاب است؟ یا این که جبرى خارج از وجود او بر اعمال و رفتارش حاکم است؟

رجوع به عقل و وجدان

براى یافتن پاسخ این پرسش‏ها، یکى از آسان‏ترین راه‏ها رجوع به عقل و وجدان خود انسان است. هر انسانى با رجوع به وجدان خویش در مى‏یابد که در انتخاب راه و روش و کردار خویش تا حد بسیارى آزاد است؛ مثلًا در زندگى مادّى خود مى‏تواند خوراک، پوشاک، محل سکونت و مانند آن را انتخاب کند. در مسائل معنوى نیز هر کس مى‏تواند راه و روشى برگزیند و به آیین و آداب ویژه‏اى عمل کند.

قرآن و اختیار انسان‏
علاوه بر وجدان، آیات فراوانى از قرآن بر آزادى و اختیار انسان گواهى مى‏دهند که مى‏توان آن‏ها را به چند دسته تقسیم کرد:
۱- آیات مربوط به رسالت پیامبران و دعوت انسان به آیین حق با انذار و تبشیر؛ اگر از نظر قرآن، انسان مختار و آزاد نمى‏بود، ارسال پیامبران و دعوت آنان بیهوده مى‏بود.
۲- آیاتى که به صراحت از اختیار و آزادى انسان در پذیرش یا نفى ایمان سخن مى‏گویند؛ مانند آن جا که خداوند مى‏فرماید: «انَّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ امَّا شاکِراً وَ امَّا کَفُوراً» «۱»
ما راه را بدو نمایاندیم، خواه شاکر باشد و [پذیرا گردد] یا ناسپاس. «وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ» «۲» بگو: این حق است از سوى پروردگارتان؛ هر کس مى‏خواهد ایمان آورد و هر کس مى‏خواهد کافر گردد!
۳- آیاتى که ایمان اجبارى را خواست خدا نمى‏دانند و آن را نکوهش مى‏کنند: «لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ الَّا یَکُونُوا مُؤْمِنینَ انْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَهً فَظَلَّتْ اعْناقُهُمْ لَها خاضِعینَ» «۳» گویى مى‏خواهى جان خود را از شدت اندوه از دست دهى از آن رو که آنان ایمان نمى‏آورند! اگر ما اراده کنیم، از آسمان بر آنان آیه‏اى نازل مى‏کنیم که گردن‏هایشان در برابرش فرود آید. «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما اشْرَکُوا» «۴» و اگر خدا مى‏خواست [همه به اجبار ایمان مى‏آوردند، و] هیچ یک مشرک نمى‏شدند.
۴- آیاتى که پیامبران را تنها دعوت کننده، راهنما و ترساننده مى‏شمرند: «فَانْ اعْرَضُوا فَما ارْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفیظاً انْ عَلَیْکَ الَّا الْبَلاغُ» «۵» و اگر روى گردانند [غمگین مباش‏]، ما تو را حافظ آنان [و مأمور اجبارشان‏] قرار نداده‏ایم؛ وظیفه تو تنها ابلاغ است. «فَذَکِّرْ انَّما انْتَ مُذَکِّرٌ لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ» «۱» پس، تذکر بده که تو تنها تذکر دهنده‏اى! (و) بر آنان سلطه ندارى.
۵- آیاتى که انسان را همواره در معرض ابتلا و آزمایش مى‏دانند: روشن است که آزمایش و ابتلا آن‏گاه خردمندانه است که انسان، مختار و صاحب اراده و آزاد باشد. در کنار این دلایل وجدانى و عقلى و نقلى به این نکته نیز باید توجه داشت که اصولًا رمز برترى انسان بر آفریدگان دیگر در داشتن همین توان انتخاب است و ملاک ارزشمند بودن افعال آدمى در همین جاست، و گرنه موجودى که تنها یک راه در پیش دارد و آن را بدون اختیار مى‏پیماید، شایسته پاداش و کیفر نیست. اما انسان به دلیل این که آگاهانه مى‏تواند راه‏هاى نادرست را برگزیند، ولى برنمى‏گزیند و در راه راست گام مى‏نهد، شایسته پاداش و بزرگداشت است.

انتهای پیام