شفقنا افغانستان- همه جوامع بشری به زمامدارانی نیاز دارند تا اداره جامعه را بر عهده بگیرند و جامعه بتواند مسیر رشد و تعالی را در پیش بگیرد اما مهمتر از داشتن زمامدار، ویژگی هایی است که باید در اخلاق و رفتار زمامداران وجود داشته باشد تا بتوانند راه صحیح را پیش گرفته و با مخالفت های احتمالی مردم بهترین برخورد را اتخاذ کنند.
دکتر غلامرضا ظریفیان، استاد تاریخ اسلام دانشگاه تهران، توحید، اخلاق و عدالت را اصلی ترین شاخص حکومت پیامبر(ص) می داند و می گوید: توحید، اخلاق و کرامت و عدالت شاخص هایی است که پیامبر برای بشریت از جانب خدا هدیه کرده است. این امر فقط اسلامی نیست بلکه هر آدمی که فطرت داشته باشد این سه شاخص را هم دارد و اگر این منظومه محقق شود جامعه رشد پیدا خواهد کرد، دزدی و فساد در آن کم می شود و استعداد انسان ها رشد می کند.
*از دیدگاه پیامبر(ص) ساده گیری و نیک خویی میمنت و برکت دارد و بداخلاقی، شوم است. یخشی از آسیب های جامعه ما به خاطر همین سخت گیری های غیر کارشناسی است که جامعه را دچار تنش می کند. وقتی سخت می گیریم طرف مقابل از قاعده لج هم که شده صد بار کار خود را تکرار می کند پس ما اگر شبیه پلیس نامحسوس نگاه کنیم و فرد متوجه شود که تحت فشار است، لج می کند بنابراین سخت گیری در جامعه آثار مخربی دارد.
متن گفت و گوی شفقنا با دکتر ظریفیان را می خوانید:
* پیامبر(ص) فرموده اند برای تکمیل مکارم اخلاقی مبعوث شده اند، آیا می شود کسی اخلاقی نباشد اما زیست مومنانه را انتخاب کند؟ شاخص های زیست مومنانه از نظر پیامبر(ص) چه مواردی است؟
ظریفیان: مسلمان شدن فی نفسه بار ارزشی ندارد. یهودی بودن، مسیحی یا مسلمان بودن یک امر حقوقی است کسی می تواند مسلمان باشد ولی به هیچ یک از آداب اسلامی مودب نباشد و هیچ یک از فرائض اسلامی را انجام ندهد و در مقابل بدترین اعمال انسانی را انجام دهد. فرق اسلام و ایمان در همین جاست یعنی انسان حق طلب روی خود را به سوی حق برگرداند و کفر به معنای برگشتن از حق است یعنی حق طلبی انسان موجب می شود انسان روی خود را به حق برگرداند و جاذبه های حق در او تجلی پیدا کند. برای مومن شدن باید آگاهانه ورود پیدا کرد یعنی شرط اول آگاهی، دوم آزادی یعنی آزادانه انتخاب کردن و شرط سوم اخلاقی بودن است. یعنی نمی شود کسی زیست مومنانه را انتخاب کند ولی اخلاقی نباشد چون پیامبر(ص) فرمود «من برای اخلاق مبعوث شدم إنما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق». پس مومن باید اخلاقی باشد یعنی انصاف داشته باشد، دروغ نگوید، گذشت داشته باشد و خود را برتر از دیگران نداند و مسوولانه زندگی کند. مولوی می گوید “چون به آزادی نبوّت هادی است/ مومنان را زانبیا آزادی است” مومن از انبیاء، آزادی می گیرد، آزادانه دست به انتخاب می زند، انسان حقیقت طلب حقیقت را آزادانه و نه به اجبار، انتخاب می کند و وقتی آگاهی و آزادی داشت و اخلاقی زندگی کرد، او در برابر بشریت مسوول می شود، در برابر رنج دیگران رنج می برد، در برابر خیر دیگران تلاش می کند، در برابر ظلم و ستم به دیگران از خودش واکنش نشان می دهد. پس مسوول است یعنی خود را در حاشیه قرار نمی دهد. بنابراین بعثت برای آن است که بشریت زیست مومنانه با این شاخصه هایی که گفتم داشته باشد. خداوند ویژگی های مختلفی را در معرفی پیامبر(ص) به ما گزارش می دهد مهمترین این شاخص ها این است که خداوند می فرماید« وَما اَرْسَلْناکَ اِلّا رَحْمَهً لِلعالَمینَ» «پس ما او را فرستادیم برای اینکه برای جهانیان رحمت باشد». برای همه جهانیان اعم از بودایی، یهودی و مسیحی و … بنابراین او رحمت است برای عام بشریت پس او آمده که رحمت و مهربانی خودش را بین همه توزیع کند. نکته دومی که درباره پیامبر گفته شده است این نیست که او زیاد نماز می خواند هر چند پیامبر نماز بسیار عظیمی می خواند اما وقتی می خواهد پیامبر(ص) را برای ما معرفی کند، می گوید «انک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ » “او اخلاق نیکویی دارد”. از دیدگاه خداوند اخلاق پیامبر(ص) بسیار مهم است. بعد به پیامبر(ع) می فرماید« تو مشمول رحمت خدا شده ای به این دلیل که تو ملایمی، اخلاقی نرم داری» و بعد هشدار می دهد و می فرماید”اگر نرم نبودی مردم به دور تو جمع نمی شدند” و باز هم صراحتا به پیامبر (ص) توصیه می کند «مومنان را در آغوش خود بگیر» . اینها ویژگی های مهمی است که در قرآن آمده است و بعد خداوند در مورد اینکه پیامبران باید چه کاری انجام دهند یعنی وظیفه اصلی پیامبران چه چیزی است آن نقطه کانونی و کلیدی ماموریت پیامبر را به ما ارایه می کند که در واقع همان منظومه ای است که پیامبر به بشریت ارایه می کند که با این منظومه، بشریت می تواند راه هدایت و سعادت خود را طی کند. این شاخصه ها صرفا توصیه اخلاقی نیستند چون گاهی ممکن است کسی تصور کند پیامبران مبعوث شدند تا فقط توصیه کنند ولی این منظومه ها، بیشتر از توصیه های اخلاقی است. یعنی در عرصه جهان بینی هم شاخص هایی را به ما ارایه می دهند. اولین این شاخصه ها توحید است همه پیامبران می آیند که ما را به وحدانیت، عبودیت و بندگی خدا بخوانند به ما می گویند که شما انسان هستید خدا نیستید. چراکه در تاریخ بیشترین ظلم ها و جنایت ها توسط کسانی رخ داده که خواسته یا ناخواسته ادعای خدایی داشتند، کسانی که فکر می کردند از دیگران برتر و بالاتر هستند همانطور که فرعون در قرآن نماد طغیان و ظلم است. خدا می گوید راه فرعون غلط است چون «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْضِ» او ادعای برتری روی زمین کرد پس پیامبران به ما می گویند شما بشر هستید بنده هستید و اولین وظیفه پیامبر به مردم این است که بگوید خدا را بپرستید. توحید یک امر صرفا ذهنی نیست پس بلافاصه بعد از دعوت به پرستش خدا، می فرماید «وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ» «پرستش شما در گرو این است که از طاغوت دوری کنید». هر چیزی که جای خدا بنشیند طاغوت است زن، فرزند، قدرت، ریاست جمهوری، پول … حتی اگر پیامبر را جای خدا بنشانیم دیگر آن پیامبر، پیامبر نیست هر چیزی که جای خدا بنشیند طاغوت است.
بنابراین توحیدی که پیامبران عنوان می کنند توحید انضمامی است یعنی باید آن را در زندگی لمس کرد از «أَرَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ فَذَلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ» “آیا ندیدی دین را تکذیب می کنند آنها همان هستند که یتیم را رها می کنند و رها کردن یتیم عین تکذیب دین است”. پس اولین شاخصه منظومه ای که پیامبر به ما ارایه می کند توحید است. «و لا تکن عبد غیرک وقد جعلک الله حرا» “بنده هیچ کس نباش درحالی که خداوند تو را آزاد آفریده است”. اگر این نگاه را بپذیری دیگر پیش کسی سر خم نمی کنی کسی را بیش از حد توصیف نمی کنی «و من یتوکل علی الله فهو حسبه» «و هر که بر خدا توکل کند، خدا او را کافیست». دومین شاخص زیست مومنانه زندگی اخلاقی است یعنی نمی شود یک کسی زیست مومنانه داشته باشد اما اخلاقی نباشد چون اصلا خداوند بشر را «لقد کرمنا بنی آدم» گرامی داشته است. صراحتا یکی از بدترین مواردی که در قرآن به آن اشاره شده است دروغگویی است آنهایی که ادعا می کنند ولی خدا هستند ولی دروغ می گویند؛ دروغ مهمترین رذیله اخلاقی است بنابراین بحث انصاف، فداکاری، از خودگذشتگی، دیگران را محترم شمردن و دیگران را به رسمیت شمردن دومین شاخصه زیست مومنانه پیامبر است. سومین شاخصه منظومه پیامبر عدالت است «لقَد أَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّناتِ وَأَنزَلنا مَعَهُمُ الکِتابَ وَالمیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ». قرآن نمی گوید شما عادل باشید بلکه بالاترین از این می گوید “مردم را تربیت کنید که قیام به عدالت کنند” پیامبران آمدند مردم را به گونه ای تربیت کنند که مردم قیام به قسط کنند در غیر اینصورت جامعه درست نمی شود. دقیقا این نگاه، نگاه اجتماعی قرآن است اگر پیامبران جامعه را طوری تربیت نکنند که جوامع خودشان برای عدالت قیام کنند، جامعه عادلانه نمی شود.
* در زمینه قسط و عدل در جامعه بر مبنای حدیث لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ ، خداوند برپایی عدالت را به مردم واگذار کرده است یعنی انسان ها عدالت را اجرا کنند نه شخص پیامبر. اصولی که جامعه باید برای رسیدن به عدالت برقرار کند از نظر پیامبر چیست؟
ظریفیان: قسط توزیع عادلانه ثروت است.
*تنها ثروت؟
ظریفیان: نه. قسط توزیع عادلانه ثروت و قدرت است، قسط توزیع عادلانه منزلت است یعنی توزیع عادلانه کرامت. ممکن است عده ای اهل پول و قدرت نباشند ولی کیست که اهل کرامت نباشد! کسی است بگوید مرا خار کنید! همه انسان ها حتی بچه اگر کمی بی احترامی ببیند واکنش نشان می دهد. شما اگر منزلت را عادلانه توزیع کردید و شهروندان را به درجه یک و دو تقسیم نکردید، کرامت انسان ها را حفظ کرده اید. باید دیگری را به رسمیت شناخت و برای همه حق حیات قایل بود مگر اینکه او حیات و حقوق دیگران را تضییع کرده باشد. توزیع عادلانه کرامت از توزیع عادلانه قدرت و ثروت مهمتر است یعنی ایجاد یک جامعه کریمانه. کریمانه یعنی می بخشد بدون اینکه در محاسبه شما باشد. پس این سه توحید، اخلاق و عدالت اصلی ترین مدل حکومت پیامبر است به همین دلیل پیامبر می گوید “قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ” “بگو که خداوند من را امر به قسط کرده است” توحید، اخلاق و کرامت و عدالت شاخص هایی است که پیامبر برای بشریت از جانب خدا هدیه کرده است. این امر فقط اسلامی نیست بلکه هر آدمی که فطرت داشته باشد این سه شاخص را هم دارد و اگر این منظومه محقق شود جامعه رشد پیدا خواهد کرد دزدی و فساد در آن کم می شود و استعداد انسان ها رشد می کند.
* پیامبر برای ترویج اخلاق و کاهش فساد از چه ابزار و شعارهایی استفاده می کرد؟
ظریفیان: اولین شعاری که پیامبر ارایه می کند تا مدت ها تنها شعار او بود «قولوا لااله الا الله تفلحو» «بگویید خداوند یکی است تا رستگار شوید» چون اگر کسی این شعار را به واقع بگوید و تنها یک خدا را بپرستد بسیاری از تبعیض ها از بین می رود و خضوع برابر حق و حقیقت طلبی رخ می دهد و دل به سمت حقیقت میل می کند و در نهایت دیگر ستم نمی کند و حق دیگران را به رسمیت می شناسد. اولین شاخصه پیامبر برای جامعه همین است اگر روایات پیامبر را نگاه کنید می بینید یک بخش آن خداشناسی و الهیات و بخش مهم دیگر، اخلاقیات است. از نظر پیامبر کامل ترین مومنان آن کس است که خلقش از همه نیکوتر است با همین شاخص می توانید ببینید یک جامعه اسلامی چقدر مومنانه و چقدر غیر مومنانه زندگی می کند اگر جامعه ای پرخاشگر است و توهین می کند قطعا از جامعه مورد نظر پیامبر فاصله دارد خدا در مورد پیامبر می گوید «و ما ینطق عن الهوی و ان الا وحی یوها» «آنچه که می گوید عین اتصال با خداوند است» و پیامبر هم کامل ترین مومن را کسی می داند که خلقش از همه نیکوتر است و از همه نیک تر کسانی هستند که برای زنان خود نیک تر هستند.
* چرا پیامبر این گونه به زنان توجه نشان می دهد؟
ظریفیان: چون در این حیطه بیشتر ظلم و ستم شده است بهترین آدم ها کسی است که خلقش نیکوتر است ولی نیک تر این افراد هم کسی است که برای زنان خود نیک تر هستند.
* وقتی پیامبر در مدینه حکومت تشکیل داد طبیعتا با یکسری مطالبات از سوی جامعه مواجه شد که شاید مورد نظرش نبود و دغدغه پیامبر این بود که مطابق با قوانین اسلامی، جامعه را هدایت کند. مواجهه پیامبر با عرف و آداب و سننی که شاید موافق آنها نبود اما جامعه آن را می خواست و اجرا می کرد، چگونه بود؟
ظریفیان: پیامبر می گوید بهترین کارها بعد از ایمان به خدا دوستی با مردم است «جبرئیل بر من نازل شد و من را به مدارا با مردم امر کرد» به همین دلیل است که پیامبر همیشه به مردم زودتر سلام می کرد حتی به کودکان. پیامبر به همان اندازه که بالا رفته خضوع پیدا کرده است می داند که مردم مخلوق خداوند هستند و خدا به همه اینها چه لطفی دارد و او از سر لطف خداوند، به مردم تواضع می کند. از دیدگاه پیامبر(ص) «حسن الملکه یمن و سوء الخلق شوم» «ساده گیری و نیک خویی میمنت و برکت دارد و بداخلاقی، شوم است». یخشی از آسیب های جامعه ما به خاطر همین سخت گیری های غیر کارشناسی است که جامعه را دچار تنش می کند. وقتی سخت می گیریم طرف مقابل از قاعده لج هم که شده صد بار کار خود را تکرار می کند پس ما اگر شبیه پلیس نامحسوس نگاه کنیم و فرد متوجه شود که تحت فشار است، لج می کند مثلا اگر دیروز پوشیده تر بیرون می آمد امروز از لج تو هم که شده است پوشش خود را تغییر می دهد پس اگر سخت بگیریم آثار مخرب تری دارد؛ هر چه قفل بیشتر درست کنیم می بینیم که آثار مخرب بیشتر شد، قفل درست می کنیم اما می بینیم که مشروب بیشتر شده است، قفل درست می کنیم می بینیم اعتیاد بیشتر شده است پس وقتی با دل افراد ارتباط برقرار کردی اتفاقا راحت تر می توانی زندگی کنی. اگر با دل دیگران خوب ارتباط برقرار کردی حرفت هم راحت تر اثر می گذارد.
– پیامبر (ص) رهبر جامعه بود، جامعه ای که در جاهلیت زندگی می کرد را به مسیری دعوت کرد که بسیار سخت بود اما حکومت تشکیل داد و رهبری حکومت را بر عهده گرفت. پیامبر چه ویژگی داشت که توانست ارتباط عاطفی خوبی با جامعه آن زمان برقرار کند و مردم اطراف پیامبر جمع شدند و جامعه اسلامی را تشکیل دادند؟
ظریفیان: حضرت علی(ع) وقتی می خواهد راجع به پیامبر(ص) صحبت کند می فرماید «پیامبر از نرم خو ترین مردمان بود» به همین دلیل این نرم خویی پیامبر(ص) بود که در این اعراب جاهلی با آنقدر خشونت رسوخ کرد در حالی که سالیان دراز بود که کسی در خشونت این مردمان ورود نکرده بود اما پیامبر در آنها رسوخ کرد. حتی امام حسین(ع) در معرفی پیامبر نمی گوید که پیامبر چقدر عبادت انجام می داد بلکه مهمترین آنها را اینگونه گزارش می دهد «کان دائم البشر» «همیشه بر روی لبش لبخند بود» «سهل الخلق» «اخلاقش آسان بود» «لین الجانب» «خوش اخلاق بود» «لیس بفظ ولا غلیظ» «پیامبر خشن و درشت خو نبود». پیامبر خودش اخلاق را در زندگی و وجودش محقق کرده است و فقط به دیگران توصیه نکرده است «واعظان کاین جلوه در محراب و منبر میکنند/ چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند» این کار را نکرده است. به همین دلیل اسوه حسنه است «لقد کان لکم فی رسولاللّه اسوه حسنه».
یکی از واژه هایی که در قرآن خیلی به آن تاکید شده است جهاد است البته جهاد همیشه درگیری نیست تلاش و کوشش است یا مقابله با زور.«فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِینَ عَلَى الْقَاعِدِینَ أَجْرًا عَظِیمًا» “خداوند مجاهدین را در برابر کسانی که نشستند اجر عظیم داد”. بنابراین جهاد مهم است اما از نظر پیامبر برترین جهاد چیست؟ از نظر پیامبر برترین جهاد گفتن کلمه حق در برابر سلطان زورگوست «أفضل الجهاد کلمه عدل عند سلطان جائر» و این بالاترین جهاد است بعد پیامبر پیش بینی می کند و می فرماید “در آینده پیشوایانی می آیند که به شما حاکم خواهند شد اگر اطاعتشان کنید گمراهتان می کنند و اگر سرپیچی کنید کشتارتان می کنند”. از پیامبر می پرسند ای رسول خدا در چنین اوضاعی چه کنیم؟ پیامبر فرمودند “چون اصحاب عیسی باشید که بر دار شدند و به صلیب کشیده شدند و با اره تکه تکه شدند مرگ در اطاعت خدا بهتر از زندگی در نافرمانی است” پس پیامبر می گوید حق ندارید زیر بار ظلم بروید باید دفاع کنید به همین دلیل است که پیامبر می گوید «حسین منی و أنا من حسین» «من از حسین هستم و حسین از من حسین» امام حسین(ع) همان کاری را کرد که پیامبر(ص) تاکید می کند و بعد می فرماید “اگر مردمان، ستم گری را ببینند و او را از ستم باز ندارند ممکن است خداوند متعال مجازات آن ستمگر را به مردم نیز تعمیم دهد”.
انتهای پیام