شفقناافغانستان – عضو هیئتعلمی مؤسسه امام خمینی(ره) یادآور شد: گرچه برخی آیات، وحیانى بودن شیوه تولید در بعضى صنایع را مطرح مىکند ولى مىتوان گفت از دیدگاه قرآن، به دست آوردن ثروت و عملیات تولیدى، امر عقلانى است که انسانها با بهرهگیرى از حس و عقل خدادادى به آن مبادرت مىکنند.
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمدکاظم رجاییرامشه، عضو هیئتعلمی گروه اقتصاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در گفتوگو با ما ، به بحث درباره جایگاه کار و تولید در قرآن پرداخت و اظهار کرد: از تولید مىتوان به ترکیب عوامل تولید براى ازدیاد منافع اقتصادى تعبیر کرد؛ با فعالیت تولیدى، جامعه به کالاها و خدمات مورد نیاز خود براى اشباع تمایلها و نیازها به صورت مستقیم یا غیرمستقیم دست مىیابد.
مفهوم کار و تولید
به گزارش شفقنا به نقل از ایکنا وی ادامه داد: به استثناى موارد خاص، کالاها و خدمات براى نهایى شدن، نیاز به فعالیت تولیدى دارند. تأکید مىشود که تولید اعم از تولید کالا و خدمت است؛ به عبارت دیگر حرکت کشتى در دریا و حمل کالا یا مسافر تولید خدمت است.
رجایی اظهار کرد: به ابزارهایى که در فعالیتهاى تولیدى مشارکت دارند، عوامل تولید مىگویند که در گذشته، تنها به زمین و نیروى کار اطلاق مىشد، ولى با پیدایش تحولات، سرمایه و سپس مدیریت هم ضمیمه شد. کار و مدیریت، هر دو تلاش بشرى هستند که در تولید به کار مىروند. تلاش بدنى یا فکرى که در فرایند تولید قرار مىگیرد.
هدف از تولید در نظام اقتصادی اسلام
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی درباره هدف از تولید اظهار کرد: هدف از تولید، رشد ثروت جامعه براى رفاه بیشتر و در نظام اقتصادى اسلام و هدف نهایى، جهتدهى جامعه به قرب الهى است. در نظام سرمایهدارى، هدفِ بنگاه تولیدى، حداکثرسازى سود است که در مصرف، ماکزیمم مطلوبیت افراد را هم به دنبال دارد.
وی ادامه داد: بنابراین کالایى که تقاضا داشته باشد و قیمت بیشترى براى آن بپردازند، تولید مىشود. در نظام اقتصادى اسلام، اقدام براى تأمین نیازهاى ضروری جامعه به صورت واجب کفایى بر همه لازم است؛ بنابراین فعالیت تولیدى با این نگرش عبادت به شمار مىرود.
دیدگاه قرآن درباره عوامل تولید
عضو هیئتعلمی مؤسسه امام خمینی(ره) خاطرنشان کرد: گرچه تولید بخش خصوصى بدون سود و با زیاندهى در بلندمدت عملاً محقق نمىشود. از دیدگاه قرآن کریم، اگر تمام مظاهر جهان هستى از جمله منابع تولید و تجهیز منابع براى تولید بهینه در مسیر تقرب به خداوند متعالى قرار گیرد، هویتى معنادار و ماندگار مىیابد.
وی با بیان اینکه فعالیت تولیدى، عنصر اساسى در طلب روزى است، گفت: قرآن تصریح مىکند که عوامل تولید و منابع معیشت انسانى، فراوان و پایانناپذیر است. نعمتهاى الهى به خزانه بىپایان او متصلاند و خداوند نه تنها رزق همه افراد بشر، بلکه روزى تمام جنبندگان را تضمین کرده است.
جایگاه کار و تلاش برای کسب روزی حلال در قرآن
رجایی تأکید کرد: البته در قرآن کریم از عوامل تولید هم چون باران نیز به رزق تعبیر شده است. همچنین از قرآن استفاده مىشود که منابع طبیعى با نیازهاى انسانى هماهنگ هستند. زمین و منابع موجود در آن، دریاها و ذخایر آنها، براى بشر رام هستند؛ همه تسلیم و در تسخیر او هستند و خداوند زمینه کار و فعالیت را فراهم، و بر این اساس به انسان سفارش کرده که به جستجوى روزى برود.
عضو هیئتعلمی مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: در قرآن به کار و تلاش براى روزى حلال، با عنوان طلب از فضل خداوند تعبیر شده است. در قرآن، به تصرف در زمین و آنچه در آن است سفارش شده، که تصرف در عوامل تولید و تبدیل آنها به کالاهاى نهایى از مصادیق بارز آن است.
اهمیت اراده خداوند در تولید از جانب انسان
رجایی تصریح کرد: خداوند در قرآن، فعالیتهاى تولیدى انسان را در طول افعال خود مىداند و به این مطلب تأکید مىکند که آنچه انجام مىدهید و محصولى که به دست مىآورید، خارج از قلمرو و مشیت الهى نیست.
وی ادامه داد: خداوند است که به انسان توانایى داده، عوامل تولید و منابع اولیه را خلق کرده و در تسخیر او قرار داده است. در جریان تولید نیز مشیت او به آن تعلق مىگیرد. اگر اراده خداوند نباشد، این فرایند شکل نگرفته و محصولى تولید نخواهد شد.
وحیانى بودن شیوه تولید در بعضى صنایع
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی با بیان اینکه توحید افعالى در بسیارى از آیات قرآن کریم دیده مىشود، اظهار کرد: یکى از نمونههاى بارز آن، فعالیتهاى تولیدى است که مولد حقیقى را خداوند معرفى مىکند. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ أَفَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ، أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ؛ آیا شما آن را بىیارى ما زراعت مىکنید یا ماییم که زراعت مىکنیم. آیا شما چوب درخت آن را پدیدار کردهاید یا ما پدیدآورندهایم». (الواقعه/ ۶۴ و ۷۲)، بنابراین فاعلیت انسان در طول فاعلیت خداوند قراردارد؛ ولى مولد بودن خدا بالاصاله و بالاستقلال و مولد بودن انسان بالتبع و بالعرض است.
رجایی عنوان کرد: گرچه بعضى آیات، همانند «وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَهَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاکِرُونَ؛ و به [داوود] فن زره [سازى] آموختیم تا شما را از [خطرات] جنگتان حفظ کند پس آیا شما سپاسگزارید» (الأنبیاء/ ۸۰) وحیانى بودن شیوه تولید در بعضى صنایع را مطرح مىکند ولى مىتوان گفت از دیدگاه قرآن، به دست آوردن ثروت و عملیات تولیدى، امر عقلانى است که انسانها با بهرهگیرى از حس و عقل خدادادى به آن مبادرت مىکنند.
اهمیّت تولید و تشویق به آن در قرآن
عضو هیئتعلمی مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: به طور طبیعى انگیزههاى لازم در نهاد انسان قرار داده شده است تا دنبال تحصیل مال، تولید کالاها و خدمات برود؛ از این رو، قدرت تشخیص شیوه تولید بهینه از جهت کارآیى مهندسى و اقتصادى و کاهش هزینههاى تولید تا حدممکن در درون انسان نهاده شده و به این دلیل، قرآن کمتر به این مسائل پرداخته است.
وی با بیان اینکه فعالیت تولیدى، عنصر اساسى در طلب روزى است، اظهار کرد: اهمیت و تشویق به آن را مىتوان از آیات متعدد استفاده کرد. قرآن کریم، با توصیه به دخالت در عوامل تولید و نهادههایى که خداوند براى بشر خلق کرده، و به شکر این نعمتها و استفاده درست و مناسب از آنها تأکید، و دورى کردن از تصرف در عوامل تولید را پیروى از گامهاى شیطانى دانسته و نکوهش مىکند.
دعوت قرآن از انسان برای بهرهمندی از منابع زمین
رجایی اضافه کرد: خداوند متعال در قرآن یادآوری میکند که او منابع و امکانات را براى انسانها آفریده و آنها را رام انسان قرار داده است، و در همین حال، انسان را به جستوجو در زمین، بهرهمندى از منافع آن، آباد کردن و برطرف ساختن نیازهاى معیشتى به وسیله امکانات نهفته در آن، تشویق و با بیانهاى مختلف، اهمیت آن را گوشزد مىکند.
وی ادامه داد: بدین ترتیب مىتوان پى برد که تلاش در راستای عملیات تولیدى، مظهرى از مظاهر عبودیت حق است. همچنین نادرست بودن ذهنیت برخی افراد روشن میشود که معتقدند اشتغال به امور معیشت از قبیل پرداختن به امور مادى، به معنای جدا شدن از مظاهر معنوی است.
درخواست از انسان برای آبادانی در زمین
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی یادآور شد: قرآن کریم با متذکر شدن این که خداوند نعمتها و منابع را براى شما آفریده است، به جستوجو در زمین براى طلب روزى، امر، و به تهیه «قوه» یعنی توان و نیرو دستور داده، خواستار آبادانى در زمین شده و با بیانهاى مختلف، اهمیت تولید و تشویق به آن را گوشزد کرده است.
عضو هیئتعلمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) اظهار کرد: از آن جا که تشویق به هر فعالیتى، اهمیت آن را مىرساند و بیان اهمیت، به نوعى تشویق به آن امر است، از این رو موضوعات اهمیت تولید و تشویق به تولید، در یکدیگر تلفیق و به صورت اهمیت و تشویق به تولید تبدیل شدهاند.
تشویق قرآن به کسب روزی در فعالیت تولیدی
وی ادامه داد: آیات مربوط به این موضوع در پنج طبقه به صورت دستهبندى شدهاند که اولین مورد، طلب از فضل خداوند است که مجموعهاى از آیات، به جستوجوى روزى و طلب از فضل خداوند امر مىکند.
رجایی افزود: بیشتر این آیات، هدف از تسخیر آسمان و زمین، خلقت شب و روز، فرستادن باد و باران و حرکت کشتى در دریاها را، جستوجو و طلب زیادى در روزى مىدانند. این آیات در تشویق به کسب روزى با روش فعالیتهاى تولیدى تصریح دارند.
مفهوم فضل در قرآن
وی در تشریح مفهوم «فضل» اظهار کرد: «فضل» به معناى «بیش از حدکفاف» است. منظور از فضل الهى، هر عطیهاى است که براى اعطا کننده لازم نیست. در واقع، احسان، رحمت و عطایى که خدا بر بندگان مىکند بر او لازم نیست؛ بلکه از روى لطف و کرم، احسان و عطا مىکند؛ بدین سبب به آن «فضل» گفته مىشود.
رجایی ادامه داد: طلب رزق را از این جهت «ابتغاء فضل» مىگویند که رزق، فضل و بخششى از جانب خداوند بزرگ است؛ زیرا بخشنده، غالباً آن چه را مازاد بر نیازش باشد به دیگران مىدهد.
تضمین روزی برای همه موجودات از جانب خداوند
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی با اشاره به اینکه از قرآن استفاده مىشود که خداوند براى همه موجودات، روزى را تضمین کرده است، اظهار کرد: از کوچکترین موجودات تکسلولى گرفته تا بزرگترین آنها در جهان هستى از این روزى بهرهمند هستند.
وی افزود: خداوند در قرآن میفرماید: «مَا مِنْ دَابَّهٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَیَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ؛ و هیچ جنبندهاى در زمین نیست مگر [اینکه] روزیش بر عهده خداست و او قرارگاه و محل مردنش را مىداند همه [اینها] در کتابى روشن [ثبت] است»، (هود/ ۶) روزى زیادتى دارد که از آن به فضل تعبیر شده است. در این آیات هدف از تسخیر آسمان و زمین، دریاها، خلقت شب و روز و ارسال باد و باران جستوجو از این فضل الهى و این نوع رزق معرفى مىشود.
اهمیت جستوجوی فضل خداوند در فعالیتهای تولیدی
عضو هیئتعلمی مؤسسه امام خمینی(ره)، جستوجو از فضل خداوند را یکی از روشهای فعالیتهاى تولیدى عنوان کرد و گفت: دامنه فعالیت، نکته مهمی براى گسترش رزق و روزى در فعالیتهای تولیدی است. نه تنها خشکى، بلکه سراسر زمین و آسمان، قلمرو فعالیتهاى تولیدى بشر است و نمونه آن، آیات تسخیر زمین، آسمان و دریا است تا بشر بتواند از همه نعمتهاى الهى بهرهمند شود.
وی گفت: نکته نهفته در تسخیر آسمان، زمین، دریا و کشتى این است که بشر بدون فناورىِ لازم نمىتواند از این نعمتها بهرهمند شود. پس تصرف در آسمان و زمین و بهرهمند شدن از نعمتهاى آن بدون تولید ابزارهاى لازم و وسائل مدرن و فناورىهاى نوین میسر نیست؛ در واقع، تشویق به تولید، ترغیب به فراهمسازى زمینه تولید نیز هست.
تمهید مقدمات کار و تلاش؛ زمینهسازی برای آرامش و استراحت
رجایی اظهار کرد: خداوند در قرآن میفرماید: «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنا آیَهَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنا آیَهَ النَّهارِ مُبْصِرَهً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِیلاً؛ و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم نشانه شب را تیره گون و نشانه روز را روشنى بخش گردانیدیم تا [در آن] فضلى از پروردگارتان بجویید و تا شماره سالها و حساب [عمرها و رویدادها] را بدانید و هر چیزى را به روشنى باز نمودیم» (الإسراء/ ۱۲) جمله «لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ» فرع بر جمله «وَ جَعَلْنا آیَهَ النَّهارِ مُبْصِرَهً» است؛ یعنى روز را روشن قرار دادیم تا انسان بتواند به دنبال طلب روزى از پروردگار خود باشد؛ بنابراین رزق، فضل و عطاى او است.
عضو هیئتعلمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در پایان گفت: تمهید مقدمات کار و تلاش، زمینهسازى براى آرامش و استراحت و سپس روشنى بخشیدن و چراغانى کردن زمین براى جستوجوى روزى، تشویق عملى براى فعالیت اقتصادى است و اگر روز روشن نمىبود و تاریکى شب، کنار نمىرفت، چگونه امکان فعالیت اقتصادى و جستجوى روزى ممکن بود.
انتهای پیام
www.af.shafaqna.com