نگاهی به رسالة الحقوق امام سجاد (ع)؛استاد دانشگاه تهران در گفت وگو با شفقنا:اخلاق در جامعه فروریخته چون نسبت به سفارش ائمه(ع) بی توجهیم

خبرگزاری شیعیان افغانستان(شفقنا افغانستان)

در سالروز ولادت امام زین العابدین (ع)،خبرنگار شفقنا درخصوص کتاب «رساله الحقوق» امام زین العابدین (ع) با دکتر سیدمحمد اصغری استاد حقوق دانشگاه تهران به گفت و گو پرداخته است.

در ادامه متن گفت و گوی خبرنگار شفقنا با سیدمحمد اصغری را می خوانید:

*هدف امام سجاد (ع) از تبیین حق در رساله حقوقی چه بود و شرایط آن زمان چه تغییری در آموزه ها ایجاد کرده بود که امام (ع) تصمیم به نگارش رساله حقوق گرفتند؟

اصغری: امامت حضرت سجاد (ع) بعد از واقعه عاشورا و کربلا بود، در این زمان ایشان تحت فشارهای روحی بسیاری قرار داشتند، با این حال امام سجاد (ع) می خواستند وظیفه خود که همان آگاه سازی جامعه بود را هم انجام دهند، اما با وجود یزید و بنی امیه که خانواده ایشان را قتل عام کرده و به اسارت برده بودند؛ این امام معصوم (ع) در وضعیت دیکتاتوری، حکمرانی یزید نمی توانست مبارزات علنی خود را انجام دهد؛ بنابراین مبارزات امام زین العابدین (ع) به زبان دعاها و ادعیه منحصر می شد. ایشان بسیار مظلوم بودند و تمام عمر امام زین العابدین (ع) در تقیه گذشت، یعنی ایشان نمی توانست اظهارنظر سیاسی کند و دشمنان هم با استبداد بسیار خشنی بر فضا مسلط بودند. بنابراین مبارزات امام سجاد(ع) بیشتر در قالب دعاها و روایات است که این دعاها در صحیفه سجادیه و رساله الحقوق منعکس شده است. کتاب هایی مانند «مکارم الاخلاق»، «تحف العقول»، «امالی و خسال» شیخ صدوق به رساله الحقوق امام سجاد(ع) پرداخته اند؛ مطالب رساله الحقوق بسیار گسترده و قابل بحث است.

*حقوق مذکور در رساله حقوق امام سجاد (ع) چقدر با حقوق در دنیای فعلی تناسب دارد و آیا هنوز هم می توان از آن به عنوان یک منبع فقهی در تعیین حقوق قانونی افراد بهره برد؟

اصغری: بحث حقوق و اخلاق در کنار هم قرار می گیرند؛ اخلاق در نظام حقوق اسلام مانند نظام های دیگر در دنیا از حقوق جدا نیست اگر احکام یا همان «احکام خمسه تکلیفیه» را بررسی کنیم به واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح دسته بندی می شود؛ مستحب و مکروه در نظام های دیگر، جز نظام حقوقی قرار نمی گیرند اما در حقوق اسلامی وجود دارد؛ وجود مستحب و مکروه در احکام نشان می دهد که این حقوق از اخلاق جدا نیستند. به طور مثال در نظام های اروپایی اخلاق از اقتصاد، اخلاق از حقوق، اخلاق از سیاست جداست چنین جداسازی سبب منزوی شدن اخلاق می شود. در غرب کسی به فکر یاری دیگری نیست اما در حقوق اسلامی اقتصاد، سیاست و حقوق و… هماهنگ با اخلاق حرکت می کنند؛ بنابراین حقوق و اخلاق از هم جدا نیستند. این داستان بسیار مفصل به بعد از رنسانس در غرب بر می گردد که اخلاق از موارد دیگر جدا می شود اما در حقوق اسلامی و نظام حقوقی اسلام این طور نیست و قطعا ظرفیت پیاده سازی در جوامع امروز را دارد.

* امام(ع) در این رساله 51 حق را بر می شمرد، چگونه می توان این حقوق را دسته بندی، اولویت های آن را مشخص و بازتعریف کرد؟

اصغری: در کلام امام زین العابدین (ع) ابتدا باید معنای حقوق را بدانیم؛ درست است که نام این کتاب رساله الحقوق است اما حق معانی مختلفی دارد. حق به معنای فقهی و حقوقی، همان من حق دارم است مثل اینکه من حق دارم طلبم را از شما بگیرم. حق به معنای توانایی در برابر تکلیف است. گاهی هم حق در برابر حکم قرار می گیرد؛ ممکن است من بخواهم حقی که متعلق به من است را ساقط، منتقل یا استفاده کنم. اگر شما از من طلب دارید من موظفم تا حق شما را بپردازم اما حق در رساله الحقوق به معنای حکم است، یعنی حکم الله، حقوقی است که خداوند به عنوان وظیفه برای ما مشخص کرده است. برای مثال حکم الله وظیفه فرزند نسبت به پدر و مادر و برعکس، وظیفه انسان نسبت به اموال عمومی و شخصی، وظیفه انسان نسبت به سرزمین ها، وظیفه انسان نسبت به حال و آینده تاریخ است. در اینجا حق به معنای فقهی و حقوقی یا سلطه نیست بلکه به معنای وظیفه و تکلیف است.

این 51 حق و وظیفه را می توان در 5 دسته تقسیم کرد در ابتدا حقوق خداوند بر انسان ها قرار می گیرد بنابراین انسان ها باید در مسیر الهی حرکت کنند. در دسته دوم حق انسان بر خودش یا همان حق النفس مطرح می شود؛ مثل حقوق اعضای بدن انسان که هر یک از این اعضا بر کلیت بدن انسان سلسله حقوقی دارند؛ در این زمینه باید چشم به اموال مردم نداشته باشیم، گوش را به هر چیزی نسپاریم که این موارد از وظایف الاعضا هستند در اینجا حق به معنای طلب و سلطه نیست. در دسته سوم هم حق افعال عبادی مانند نماز، روزه حج و صدقه و… قرار می گیرد. امام سجاد (ع) نیز مسایلی را نسبت به حقوق افعال عبادی در رساله الحقوق بیان می کنند. در دسته چهارم هم حقوق بزرگان مطرح می شود که به معنای حقوق رعیت نسبت به حاکم و حاکم نسبت به رعیت، حق معلم، حق مالک و حق همسر و… بخشی از حقوق بزرگان است؛ حقوق جمع و فرد بر یکدیگر است یا بگوییم حقوق فرمانروا یا پیشوا بر مردم یا برعکس است.

در دسته پنجم هم حقوق خانواده نسبت به یکدیگر مطرح می شود مانند حقوق فرزند نسبت به پدر و مادر و بر عکس است. در دسته ششم نیز حقوق دیگران قرار می گیرد. مثل حقوق موذن، پیش نماز و همسایه و… بنابراین هر کسی حقی دارد. در دسته دیگر حقوق اموال مطرح است. حقوق نسل ها، مال ها و طبیعت جز حقوق اموال قرار می گیرد. برای مثال ما حق نداریم حتی اموال خود را هدر دهیم. با توجه به ماده 1085  قانون مدنی یک زن نمی تواند بگویید که من مهریه نمی خواهم یا نمی توانیم بگوییم من اموال زیادی دارم و می خواهم آنها را آتش بزنم. امیر المومنین (ع) در نهج البلاغه به ما عدم اسراف نعمت های خدواند را توصیه می کند بنابراین باید از نعمت های خداوند استفاده درست کرد. ایشان هم چنین تاکید به آباد سازی سرزمین ها و محیط زیست دارند؛ امام علی (ع) حتی نسبت به حقوق حیوانات بی تفاوت نبودند. حقوق اموال یک موضوع ساده ای نیست، اموال به سرزمین ها، شهرها، محیط زیست، اموال خدادادی، آب ها و… تقسیم می شود. رساله الحقوق امام زین العابدین (ع) به این چند دسته حقوق تقسیم می شود.

*ترتیب بیان حقوق در این رساله، حق الله، حق النفس و حق الناس است، در حالی که اغلب بیان می شود حق الناس مهم ترین وجه حق است. در اندیشه امام سجاد(ع) کدام یک از حقوق بر دیگری تقدم دارد و هدف ایشان از بیان چنین ترتیبی در رساله شان چه بوده است؟

اصغری: اصولا حق الناس به سادگی قابل گذشت نیست. در دعوای دادگاه ها هم می گوییم در حق الله ممکن است شکایت نکنند یا می توان در حق الله تخفیف داد یا می توان در این مورد به اصل عدم توجه نکرد. اما در حق الناس نمی توانیم تخفیف دهیم؛ در حقوق امروزه به این بحث حقوق عمومی و خصوصی می گوییم. به طور مثال یک معدن یا یک پارک جزو حقوق عمومی قرار دارد، اما کسی که دزدی می کند و کسی را می کشد برای آن جنبه حقوق خصوصی نیز در نظر گرفته می شود، آن شخص می تواند دیه بگیرد یا قصاص کند اما حکم قصاص جنبه عمومی هم دارد که به دادستان مربوط می شود اگر ما با گذشت از حق خود در مجازات مجرم، نظم عمومی جامعه را از بین ببریم، دولت جلوی این گذشت را خواهد گرفت.

آنچه که در رساله الحقوق امام سجاد (ع) بیان شده است حق الناس به معنای حقوق خصوصی افراد است؛ اما حق الله به معنای حقوق عمومی است، البته حق الناس مقدم بر حق الله است؛ در حق الله می توان تخفیف داد اما در حق الناس نمی توان حقوق مردم را عفو کرد. در این دسته های مختلفی که بیان شد به آن چه که باید توجه کرد، همان حقوق بشر یا حقوق فطری انسان هاست. برخی فکر می کنند که در رساله الحقوق امام زین العابدین (ع) در مورد حقوق فطری سخنی نگفته اند اما مطمئنا در عاشورا، در تمام خطبه های امام حسین (ع) و در رساله الحقوق در مورد حقوق فطری، حقوق فردی و اجتماعی به معنای امروزی نکات مختلفی بیان شده است. به طور مثال در حق بر مال، مسوولیت یک نفر نسبت به دیروز و امروز و فردای تاریخ مشخص می شود. در رساله الحقوق بیشتر به مسایل تکلیف و وظیفه توجه شده است. رساله الحقوق و دیگر روایاتی که از امام سجاد و ائمه اطهار (ع) به طور کلی بر جای مانده است قطعا می توان در قانون و زندگی امروز هم به کار برد، زیرا وقتی من از حقوق فطری حرف می زنم همان حقوق بشر است که امروزه بسیار به آن پرداخته می شود.

* مهم ترین ویژگی مطرح در رساله حقوق امام(ع) چیست و آیا مطالب ذکر شده در رساله، جنبه اخلاقی را نیز در بر می گیرد؟ یعنی این رساله الگوی حقوقی است یا اخلاقی؟

اصغری: در حال حاضر مساله عدالت میان نسلی مطرح شده است اگر ما امروز در ایران زندگی می کنیم می توانیم نفت را بفروشیم اما این عادلانه نیست و باید به آیندگان هم فکر کرد که این همان مساله عدالت میان نسلی است. در زمانی که امام از حقوق رعایا و رعیت صحبت می کنند به حقوق عادلانه و عدالت حاکمان هم اشاره می کنند. بشر به عنوان انسان، فطرتا یک حقوقی دارد مثل حق حیات، مسکن، دارا شدن، شغل داشتن و ازدواج که همه این موارد جزیی از حقوق ذاتی انسان به حساب می آیند. در رساله الحقوق به حقوق بشر هم توجه شده است بنابراین رساله الحقوق امام سجاد (ع) می تواند هم الگوی حقوقی و هم الگوی اخلاقی در جامعه قرار گیرد. زمانی که در نظام اسلامی حقوق و اخلاق از هم جدا نیستند، حتی دست من بر من حق دارد یا اندیشه من، بر من حق دارد و… این موارد نشان می دهد که در رساله الحقوق هم از حقوق فطری، عدالت اجتماعی، تاریخی و حقوق بشر صحبت می کند. به طور مثال عیادت کردن از مریضی در قانون امروز، وظیفه ما نیست بلکه در حقوق اسلامی که اخلاق و حقوق از هم جدا نیستند جزو مستحبات و مکروهات قرار می گیرد.

*گاهی گفته می شود جامعه غرب، جامعه ای اخلاقی است و جوامع مسلمان چندان اخلاقی نیستند. با توجه به متون و آموزه های اسلامی که اغلب به رعایت اخلاق تاکید دارند و پیامبر(ص) نیز خود را مبعوث برای تکمیل اخلاق معرفی می کند، چرا در جامعه امروز، همین رساله حقوقی که اجرایش اخلاقی شدن جامعه را به دنبال دارد، جدی گرفته نشده است؟ آیا اخلاق باید قانونی شود یعنی باید در قالب قوانین مدنی تعریف مشخصی شود تا جامعه به سوی اخلاق حرکت کند؟

اصغری: اگر می گویند مردم جامعه در غرب اخلاقی هستند معنای آن دقیقا چیز دیگری است، یعنی حقوقی هستند؛ بنابراین می توان گفت آنها همه رفتارهایشان اخلاقی است. به طور مثال مادر مریض و در بیمارستان است، فرزندان او به مادر خود توجهی نمی کنند و معتقدند که آنها وظیفه ای در قبال مادر خود ندارند یا ما موظف نیستیم که به بینوایان کمک کنیم. پس اخلاقی که آنها به آن معتقدند از حقوق جداست اما اخلاق در اسلام از حقوق جدا نیست. اگر شما در غرب متهمی در دادگاه باشید و سرمایه کافی برای گرفتن10 وکیل را داشته باشید می توانید برنده دادگاه شوید؛ اما در اسلام چنین چیزی نیست. در اسلام اگر حقوق را رعایت کنیم اما اخلاق را رعایت نکنیم در پیشگاه خداوند مسوول هستیم. حالا باید بدانیم که چرا اخلاقیات در جامعه ما فرو ریخته است؟ زیرا ما در جامعه به آن چه که ائمه (ع) گفتند مثل رساله الحقوق اصلا توجه نمی کنیم. ما از امام سجاد (ع) جز گریه و پرستش چیزی نمی دانیم. جامعه ما به روایت ها و آموزه هایی که از معصومین (ع) برای ما به یادگار مانده است، توجهی ندارد. زیرا هویت فرهنگی ما با غرب مخلوط شده است. غرب زدگی در جامعه اسلامی ما حالتی التقاطی پیدا کرده است و هر کسی برداشتی متفاوت از این فرهنگ التقاطی دارد. اخلاق اسلامی و اخلاق معصومین (ع) در جامعه بسیار کم رنگ دیده می شود اما اگر رفتار خود را با چنین الگوهای پایه ریزی کنیم قطعا جامعه بسیار پیشرفت خواهد کرد.

در قوانین ما اخلاق اسلامی، بسیار کم وجود دارد؛ به طور مثال شخصی با فردی در جاده تصادف می کند طبیعتا فرد خاطی می تواند واکنش های مختلف نسبت به فرد آسیب دیده داشته باشد اما اگر آن فرد را به بیمارستان برساند، رفتار او اخلاقی محسوب می شود. بعد از انقلاب، اخلاق اسلامی کم کم در حقوق اسلامی و حقوق مدنی نفوذ کرده است. از نظر حقوقی دستگیری محرومان، صله رحم، عیادت از بیماران وظیفه ما نیست اما از نظر اخلاقی موظف به انجام آنها هستیم؛ بنابراین اگر جامعه خود را موظف به رعایت حقوقی بداند که ائمه اطهار (ع) تعریف کردند، با جامعه ای بهشتی مواجه خواهیم شد. در این موضوع، مسوولان نیز باید توجهی ویژه داشته باشند و می توانند به پیاده سازی اخلاق در جامعه بسیار کمک کنند.

*امام سجاد(ع) در رساله حقوقی به حقوق زنان چقدر توجه کرده است و چه نکاتی را برای جامعه امروز دارد؟

اصغری: در رساله الحقوق مرد نسبت به زن وظیفه دارد و حقوق همسران را بیان می کند، حقوق خواهران در مقابل دیگران و در جایی هم حقوق مادر نسبت به پدر را می گوید؛ حقوق زنان در رساله الحقوق در بخش حقوق خانواده مطرح شده است. با اینکه این مباحث مربوط به حدود 1400 سال پیش بوده است اما می بینیم که در آن زمان هیچ نظام دیگری به این موضوعات نپرداخته است و تنها در مکتب ائمه اطهار (ع) چنین مباحثی مطرح می شده است. علامه نایینی از جمله علمای مشهور شیعه می گوید غربی ها چیزهایی که از خود ما گرفتند را به ما پس دادند. حقوق زن در هیچ کجا مانند اسلام سابقه ندارد؛ گواه این موضوع رفتار و احترامی است که در برخورد پیامبر (ص) و امیرالمومنین (ع) نسبت به حضرت زهرا (س) می توان مشاهده کرد که بسیار آموزنده است؛ در رساله الحقوق به این مورد بسیار مفصل پرداخته شده است.

انتهای پیام