معضل و بحران حل ناشدنی بیکاری در افغانستان

شفقنا افغانستان-بحران حل ناشده‏‌ای بی‌کاری یافته‌‏های گزارش جدید نهاد مدنی موسوم به “گروه تحقیق و دفاع از حقوق بشر” نشان می‏دهد که 50 درصد جوانان افغان از مشکل بیکاری شکایت دارند. عطاالله، رییس اجرایی این نهاد، می‏گوید که رقم مذکور را براساس مصاحبه با 450 جوان در ولایت‌‏های کابل، ننگرهار و بامیان تخمین کرده‏‌اند.

او همچنین هشدار می‏دهد که عدم استفاده از نیروی جوان و مدیریت نادرست کشور، مشکلات فراوانی را در آینده ایجاد خواهد کرد. وی از حکومت آینده می‏خواهد با تطبیق برنامه‌‏های اقتصادی، برای جوانان امکانات کار را فراهم سازد: یکی از عوامل بیکاری جوانان این است که دولت برنامه‌‏هایش را به وقت معین آن عملی نمی‏کند و این یک مشکل عمده برای کاریابی در کشور است. این کار حکومت، برخی از موسسات را نیز ناامید کرده است.”

مسوولان این نهاد می‏گویند که حکومت در 12 سال گذشته به مشکل بیکاری جوانان چندان توجه نکرده است. آن‏ها از این رو، پیشنهادات مشخصی را به حکومت آینده به‌‏خصوص در بخش سکتور خصوصی ارائه خواهند کرد.

مسوولان “گروه تحقیق و دفاع از حقوق بشر” می‏گویند در این سروی، نصف مصاحبه‏کنندگان را زنان تشکیل می‏دهند.

زنان افغان، کارگر رایگان برای خانواده‏های شان هستند، آنان در کنار انجام امور خانه و کار در مزرعه هیچ مزدی دریافت نمی‏کنند. بیشتر زنانی که به قالین‏بافی مشغول‏اند نیز پول زحمت آنان به دست مردان می‏افتد

سقوط فابریکه ها نگرانی اصلی

یکی از مشکلات اساسی دیگری که در سال‏های اخیر زنان کارگر افغان به آن روبه‏رو هستند مسدود شدن فابریکه‏ها و کارخانه‏هایی است که بیشتر کارگران آن‏ها را زنان تشکیل می‏دهند. به گفته‏ی اتاق‏های تجارت و صنایع کشور، در سراسر افغانستان، 15 هزار کارخانه تولیدی فعال و نیمه‏فعال وجود دارد. طبق گفته‏های این اتاق، در حال حاضر، 4 هزار فابریکه از فعالیت خوبی برخوردار هستند و بسیاری از فابریکه‏های دیگر بنابر عدم توجه دولت از فعالیت باز مانده‏اند و یا هم فعالیت آن‏ها به حالت تعلیق در آمده است.  خان جان الکوزی، معاون اتاق‏های تجارت و صنایع کشور، می‏گوید طی دو سال گذشته یک‏هزار و 200 فابریکه مسدود شده و یا هم در خطر سقوط قرار دارند .

یکی از این فابریکه‏ها، شرکت تولیدی” تارسیان اند بلینکلی” بود که لباس‏های نظامی وزارت دفاع و داخله را تولید می‏کرد و نزدیک به یک‏هزار کارگر که بیشترشان زنان بودند در آن کار می‏نمودند. اما اخیراً بنابر لغو قرارداد از سوی این وزارت‏خانه‏ها این کارخانه در حالت سقوط قرار دارد و تنها به تعداد 80 زن با دوختن لباس‏های زنانه در این فابریکه مصروف به کار می‏باشند. نصر‏الله رحمتی، رییس این شرکت، می‏گوید: “از 10 سال بدین‏سو لباس‏های نظامی را تولید می‏نمودیم، اما نظر به قانون تدارکات سخت‏گیرانه‏ی وزارت‏خانه‏ها نتوانستیم در داوطلبی‏ها شرکت نماییم.”

در حال حاضر، این شرکت نیمه‏فعال است و تعداد بی‏شمار زنانی که خود نان‏آوران خانه‏های‏شان بودند بیکار شدند و تعداد بی‏شمار ماشین‏آلاتی که برای دوخت البسه نظامی به کار می‏رفت غیرقابل استفاده باقی مانده‏اند .

ملکه یکی از کارگران این شرکت می‏گوید: “از 6 سال بدین‏سو در این شرکت کار می‏کردم و با وجود داشتن 7 هزار افغانی معاش ماهوار، کوپون مواد غذایی هم داشتم. اما اکنون، ماهانه 3 هزار افغانی معاش دارم و مسوولیت اعاشه و اباطه 7 فرزندم نیز به دوش خودم می‏باشد.”

دیده می‏شود که محدود شدن فعالیت این شرکت سطح بیکاری را در کشور بلند برده و به تعداد بیکاران افزوده است.

این در حالی است که رییس‏جمهور کرزی به تمام ارگان‏های دولتی به هدف رشد اقتصاد و تولیدات صنایع داخلی کشور و حمایت از سکتور خصوصی دستور داده بود که از تولیدات داخلی کشور استفاده نمایند.

از سویی هم کریمه سالک، رییس زنان ولایت کابل، بیکاری راعامل خشونت‏ها در کشور دانسته و می‏گوید: “مسوولین دولت برای از بین بردن بیکاری کاری انجام نداده است و یا هم کارهای شان مقطعی و بی‏بنیاد بوده است.”

به گفته او، در گذشته‏ها زنان در بخش‏های زراعت، تولیدات زراعتی، پروسس میوه‏ها و ترشی‏باب، صنایع دستی و قالین مصروف بودند، اما امروزه پروژه‏های محدود برای زنان به اجرا گذاشته می‏شود: “افغانستان با آن که یک کشور زراعتی است و معادن بی‏شماری دارد اما کارگران خارجی در آن مشغول به کار اند. هر روز شرایط کاری برای زنان و مردان پیشترمحدود می‏شود، فابریکه‏ها رو به سقوط است و با بسته شدن هر فابریکه صد‏ها تن بیکار می‏شوند.”

خانم سالک دلیل افزایش بیکاری در کشور را نبود استراتیژی منظم و کارا و پلان‏های منظم برای کار‏یابی و اشتغال‏زایی می‏داند.

در افغانستان این تفکر وجود دارد که جریان تجارت آزاد و واردات صدها نوع مال‏التجاره مختلف، اقتصاد افغانستان را به اقتصاد مصرفی تبدیل کرده و این مسأله سبب سقوط صنف‏هایی از صنعت‏کاران و بیکاری بخشی از مردم شده است.

اقتصاد مصرفی

استاد مسعود، استاد پوهنځی اقتصاد در پوهنتون کابل و کار شناس امور اقتصادی، می‏گوید که تبدیل کردن اقتصاد افغانستان به اقتصاد تولیدی، یکی از راه‏های بیرون‏رفت از این معضل است و دولت باید به آن توجه کند: “باید تلاش شود که اقتصاد مصرفی از بین برده شود. ما به یک اقتصاد مصرفی تبدیل شده‏ایم و تولید نداریم. تولیدکنندگان در بازارهای افغانستان، ایران، پاکستان، چین، هند و کشورهای آسیای میانه و ترکیه هستند. دنیا تولید می‏کند و ما فقط مصرف می‏کنیم. در چنین شرایطی کار از کجا پیدا شود؟”

استاد مسعود بدین باور است که این معضل (بیکاری) در کوتاه‏مدت و حتی شاید هم در درازمدت در افغانستان قابل حل نباشد، اما می‏شود که حداقل این معضل را کاهش داد.

در همین حال، وزارت کار و امور اجتماعی نیز با اشاره به معضل بیکاری جوانان در کشور می‏گوید در حال حاضر از حدود 10 ملیون افراد واجد شرایط کار 2.5 ملیون تن آن‏ها در کشور بیکار هستند. علی افتخاری، سخنگوی وزارت کار و امور اجتماعی، می‏گوید که این وزارت برای بیرون‏رفت از مشکل بیکاری در کشور، یک سلسله برنامه‌‏های درازمدت را روی دست گرفته است.

به گفته افتخاری، در پالیسی ملی کاریابی که ساخته شده است، نظرخواهی از نهادهای سکتور دولتی و سکتور خصوصی در قسمت از بین بردن خلاهای پالیسی وجود داشته است: “در این پالیسی تأکید ما بیشتر روی چند بخش است: از جمله سکتور زراعت باید مدرن و میکانیزه شود؛ دوم این که معادن کشور باید استخراج گردد؛ سوم مراکز آموزش‏های فنی و حرفوی است که وزارت می‏خواهد از این طریق نیروی انسانی را با فن و حرفه آشنا بسازد و وارد مارکیت کار نماید.”

به بیان وی، مسوولان “گروه تحقیق و دفاع از حقوق بشر” این سروی و نتایج آن را با آنان شریک نساخته است.

پیش از این نیز شماری از جوانان و نهادهای مدنی، بیکاری در کشور را مشکل جدی اجتماعی خوانده و از حکومت خواسته‏اند به این موضوع رسیدگی کند.

جوانان و مهاجرت

با ادامه‌ی ناامنی‌ها و گسترش بیکاری، سالانه هزاران جوان افغان ترجیح می‌دهند که خطر مرگ را قبول کنند و از راه‌های غیرقانونی و پر‌خطر به کشورهای اروپایی و آسترالیا مهاجرت کنند. ده‌ها تن از این جوانان در مسیر راه غرق می‌شوند که این موضوع حالا به بزرگ‌‏ترین نگرانی سازمان جهانی مهاجرت‌ تبدیل شده است. شهرزاد دانشمند، سرپرست اداره بین‌المللی مهاجرت (آی‌ او ‌ام) در افغانستان، می‏گوید: “ما مهاجرت قانونی و راه بدیل مثبت را در بین جوانان از راه آگاهی‌دهی در‌باره خطرهای مهاجرت‌های غیرقانونی، ترویج می‌کنیم.”

خانم دانشمند گفت که همه‌ساله نیم ملیون جوان افغان وارد بازار کار می‌شوند و بسیاری آن‌ها برای پیدا کردن کار تلاش می‌کنند که به کشورهای دیگر مهاجر شوند.

در حال حاضر تنها نهادی که رسماً برای حل مشکل جوانان کار می‌کند، معینیت جوانان در چوکات وزارت اطلاعات و فرهنگ است. اما انتقادهای زیادی وجود دارد که این نهاد برنامه مشخصی برای بهبود زندگی جوانان ندارد. صدها جوان افغان برای یک آینده بهتر کشور را ترک می‌کنند و راه مهاجرت را در پیش می‌گیرند. برخی از این جوانان، نیروی حرفوی کشور‌اند و روزانه تعداد زیاد جوانان کشور به خاطر گرفتن ویزه به قنسول‏گری ایران مراجعه می‏نمایند. عبدالصمد یکتن از این جوانان که مدت 20 سال را در ایران سپری نموده می‏گوید: “با تصمیم قطعی به کشور مراجعه نمودم تا در این‏جا کار نمایم، اما اکنون بعد از دو سال بیکاری دوباره می‏خواهم به ایران بروم؛ چون دولت قادر نیست برای ما زمینه کار را مساعد سازد.”

بی‌کاری، مشکل اصلی

جوانان می‌گویند در 12 سال گذشته کارهای اساسی و زیربنایی که بتواند وضعیت جوانان را بهبود بخشد، انجام نشده است. انیسه درانی، لیسانس پوهنځی ادبیات، می‏گوید: “در اداره‌ها‌ کسی که در رأس قرار دارد، خویش و قوم خود را جمع می‌کند و برای شان وظیفه می‌دهد، اما جوانانی که کسی را نمی‌شناسند، بی‌کار و بی‌روزگار هستند. این جوانان هم معتاد می‌شوند، هم دزدی می‌کنند و هم قاچاقبر می‌شوند.”

در سال‌های اخیر، ده‌ها هزار جوان افغان از پوهنتون‏ها فارغ شده‌اند که شمار زیادی از آن‌ها بی‌کار هستند. احمد زبیر، یکی از این جوانانی است که بعد از فراغت از پوهنځی فارمسی، نتوانسته است کاری پیدا کند. او با وجود تلاش‌های زیاد، نتوانسته تا جوازی برای فعال کردن یک دواخانه را بگیرد: “وقتی جوانان تحصیل می‌کنند و فارغ می‌شوند، کسی برای شان اجازه‌ی کار را نمی‌دهد. من سال گذشته از پوهنځی فارمسی فارغ شدم، ولی برای من جواز فعالیت نمی‌دهند. این را همه می‌دانند که تا من یک لک (صد هزار) افغانی رشوه ندهم، نمی‌توانم جواز کار به دست آورم.”

این در حالی است که جوانان در ولایات کشور از مشکل بیکاری بیشتر به ستوه آمده‏اند. گلالی هوتک، رییس کار و امور اجتماعی ولایت بلخ، افزایش نفوس، بازار آزاد و كمبود تقاضای نیروی کار را از جمله عوامل بیکاری در کشور می‏داند و می‏گوید که ایجاد زمینه‏های کاری تنها مسوولیت ریاست کار و امور اجتکاعی نیست، بلکه تمام نهادهای ملی در این زمینه نقش دارند: “در مجموع به سطح وزارت خانه‏ها باید هماهنگی وجود داشته باشد، پروژه‏های قوی و کلان باید گرفته شود تا بتوانیم زمینه کار را برای جوانانی که در ولایات زندگی می‏کنند هم مساعد سازیم.”

از سوی دیگر، شیرمحمد سپاهی زاده، مسوول دارالنشای اتاق‏های تجارت و صنایع ولایت بلخ، می‏گوید: “ناامنی‏ها در افغانستان باعث شده تا شمار زیادی از تجار و متشبثین در کشور سرمایه‏گذاری نکنند. در نتیجه‏ی نبود کار و اشتغال مشکلات دیگری اجتماعی به وجود می‏آید. به همین لحاظ، موسسات سکتور خصوصی و تجار کشور کوشش نمایند در عوض کارگر خارجی کارگران افغان را استخدام نمایند.”

به اساس آمار ریاست کار و امور اجتماعی ولایت بلخ، 25 درصد نفوس این ولایت بیکار می‏باشند.

حضور کارگران خارجی

ورود هزاران کارگر خارجی ماهر به افغانستان نیز یکی از عوامل دیگر بیکاری در کشور است. بیشتر شرکت‏های ساختمانی به دلیل آشنایی کارگران ایرانی و پاکستانی با مهارت‏های مدرن و جدید، در کار‏های شان، آن‏ها را استخدام می‏کنند و این مسأله با وجود فضای کار سبب بیکاری بخش‏های بزرگی از کارگران داخلی می‏شود.

عبدالستار موسوی، اگاه امور اقتصادی، عدم سرمایه‏گذاری دولت در بخش‏های مهم به‏خصوص زراعت و نبود برنامه‏های مناسب از سوی دولت را بزرگ‏ترین مشکل می‏داند و می‏گوید: “از یک‏طرف اقتصاد ما وابسته به محصولات زراعتی ما است که بخش بزرگ اشتغال را همین سکتور زراعتی می‏سازد. اما با تأسف در طول سال‏های گذشته، کمترین سرمایه‏گذاری در این بخش صورت گرفته است. هرگاه این سکتور مدرنیزه می‏شد بخش بزرگی از معضل بیکاری توسط همین سکتور حل می‏گشت.”

سرمایه‏‌گذاری روی پروژه‌‏های کوتاه‌‏مدت

از سویی هم وزارت اقتصاد گفته است که سالانه در حدود نیم ملیون نیروی کار جوان وارد بازار کار افغانستان می‏شود، اما کارپیدا نمی‏کنند. وزیر اقتصاد گفته در 12 سال گذشته، بیشتر روی پروژه‏های کوتاه‏مدت سرمایه‏گذاری شده و به همین علت افغانستان با بیکاری روزافزونی روبه‏رو است. وی از جامعه جهانی می‏خواهد در افغانستان روی پروژه‏هایی سرمایه‏گذاری کند که سبب ایجاد کار دوامدار برای باشندگان کشورشود. وزیراقتصاد گفته است که بربنیاد بررسی‏های انجام شده 48 درصد ازکُل نیروی کار افغانستان یا کاملاً بیکار هستند و یا هم فصلی کار می‏کنند که روزانه بر این شمار افزوده می‏شود.

مسوولین وزارت اقتصاد هرچند از کمک‏های جامعه جهانی که در 12 سال صورت گرفته است، قدردانی می‏کنند، اما بدین باور هستند که هرگاه این کمک‏ها بر مبنای واقعیت‏های عینی جامعه افغانستان و ضرورت‏های ملی سرمایه‏گذاری می‏شد، سود بیشتری داشت. به گفته آن‏ها، در حالی که بیشتر سرمایه‏گذاری‏ها در پروژه‏های زودرس شده تا از یک‏طرف اثرات ظاهری آن زود معلوم شود و از طرف دیگر در بخش سیاسی، این‏ها توانسته باشند تا کشورهای خود را قانع کرده باشند. این مسوولین تأکید می‏کنند که جامعه جهانی در این مدت، درد واقعی ملت افغانستان را درمان نکرد و از همین خاطر مردم با بیکاری‏های مزمن روبه‏رو هستند.

در همین حال، نمایندگان سازمان جهانی کار و بانک جهانی نیز بر ایجاد جای‏کار دایمی برای شهروندان کشور تأکید می‏کنند. سرپرست بانک جهانی در افغانستان، النگو پچیموتو، گفته: “این بسیار مهم است که بخش خصوصی برای ایجاد شغل پایدار نقش خود را ایفا کند و مردم افغانستان به آن نیز نیاز دارند. بانک جهانی همواره آماده بوده است تا بخش خصوصی را به همکاری حکومت افغانستان از نگاه مالی و غیره کمک کند، تا بخش خصوصی بتواند نقش خود را به خوبی انجام دهد.”

کار و کوشش، اساس زندگی انسان است و هر جامعه‏ای در نتیجه تلاش خستگی‏ناپذیر افراد جامعه به درجات عالی پیشرفت و ترقی می‏رسد. دولت، طبق قانون، مکلفیت دارد تا زمینه کار را به جوانان مساعد سازد و جوانان هم با همت، تلاش و پشتکار خود می‏توانند از مشکلات بیکاری خود را نجات دهند.