مهاجران افغانستانی در ایران؛ «نگاهی به وضعیت کار و کسب درآمد» /گزارش شفقنا افغانستان

شفقنا افغانستان – بیش از چهار دهه جنگ و خونریزی در افغانستان و وضعیت ناپایدار سیاسی و اقتصادی این کشور، فقر و بیکاری را در میان مردم، به ویژه  روستاها را افزایش داده است و بسیاری از مردان خانواده و خانواده ها را مجبور به مهاجرت کرده است.

به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، جمهوری اسلامی ایران یکی از مقاصد اصلی مهاجران افغانستانی برای کار، کسب درآمد و امرار معاش خانواده ها، بوده است.

عوامل مهاجرت شهروندان افغانستان و به ویژه روستائیان برای کار به ایران متعدد است؛ اما عمده ترین آنها زبان، فرهنگ، دین و مذهب مشترک و همچنین نزدیکی این کشور به افغانستان است.

بر اساس نقل قول های شنیده شده از مهاجرانی که برای کار به ایران رفته اند، آنان در محیط آن کشور با چالش های زبانی و فرهنگی مواجه نمی شوند و در نتیجه در جامعه ایران برای یافتن کار، سرپناه و تهیه ما یحتاج روز مره دچار مشکل نمی شوند.

عوامل فوق برای مهاجرت بخش دیگری از شهروندان افغانستان به کشور پاکستان نیز صدق می کنند و آنان به دلیل شباهت های فرهنگی، مذهبی و زبانی به آن کشور می روند تا بتوانند کار و زندگی کنند و مخارج خانواده های خود را در افغانستان تأمین کنند.

البته، در دوره های مختلف دلایل و عوامل مهاجرت شهروندان افغانستان به ایران متفاوت بوده است؛ به عنوان مثال پس از تسلط دوباره طالبان بسیاری از فعالان اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و هنرمندان و روزنامه نگاران نیز در کنار سایر اقشار مردم به دلیل ترس از «کشتار انتقامجویانه» طالبان و سیاست سرکوب این گروه، به ایران پناه بردند.

«مهاجران افغانستانی در بازار کار»

بر اساس آمارهایی که احمد وحیدی، وزیر کشور ایران در سال جاری خورشیدی اعلام کرده است، حدود پنج میلیون مهاجر افغانستانی در ایران حضور دارند که بیشتر آنها در حدود 77 درصد در بخش خدمات ایران مشغول به کار هستند.

نیروی انسانی ارزان قیمت و پرتلاشی که به سبب پایین بودن امنیت شغلی هر شرایطی را می پذیرند و به نسبت کارگران ایرانی، جایگزین ارزان تری به شمار می روند و بنگاه های اقتصادی کوچک و بزرگ هم برای کاهش هزینه ها آن ها را به کار می گمارند.

اکثریت مهاجران افغانستانی در مشاغلی چون کارهای ساختمانی، تنظیف، گلخانه ها، کارخانه های سنگ، خشت پزی و کارهای مشابه این که از جمله مشاغل «سخت» به شمار می روند، مشغول هستند.

حضور جمعیت عظیم مهاجرین افغانستانی در بازار کار ایران باعث مشکلات فراوانی هم برای جامعه میزبان شده است.

بسیاری از کارشناسان ایرانی معتقدند که در بحث کلان اقتصادی، کارگران ایرانی حقوقشان را در همین کشور هزینه می کنند و با گردش پول، اقتصاد رونق می گیرد ولی کارگران اتباع بیگانه دستمزدشان را به دلار یا ارز کشور خود تبدیل کرده و از ایران خارج می کنند. گذشته از خروج سرمایه، تقاضای ارز خارجی هم افزایش می یابد که آن هم به نوبه خود به اقتصاد کشور لطمه وارد می کند. لذا عامل اقتصادی اگرچه برای افغانی ها مهم ترین محرک مهاجرت به ایران است اما پیامدهایی برای جامعه مقصد به همراه دارد.

این در حالی است که برخی از کارشناسان ایرانی معتقدند، مهاجران افغان به دلیل پایین بودن سطح سواد و نداشتن تخصص مناسب و همچنین ورود غیرقانونی و بدون قاعده آن ها و اشتغال بسیاری از فرصت های شغلی، نمی توانند برای کشور مقصد یعنی ایران مفید باشند. درحالی که یک فرد افغانستانی شاغل در ایران می تواند به آسانی خانواده ای به جای مانده در افغانستان را اداره کند. ازاین رو انگیزه های اقتصادی برای ماندگاری افغان ها در ایران قوی است. فقر و گرسنگی، بی خانمانی و تشدید فلاکت اقتصادی و به طورکلی مشکلات اقتصادی و اجتماعی که حاصل 23 سال جنگ داخلی در افغانستان است، ازجمله عوامل بی ثباتی اجتماعی و سیاسی در این کشور است و کمبود یا نبود مواد غذایی و نبود سوخت برای زمستان رغبت برای ماندگاری در ایران را تقویت کرده است.

مهاجرین افغان عموما کارگران غیر ماهر وارزان قیمتی هستند که هر کاری را که به آنها پیشنهاد شود؛ می پذیرند. این افراد مشاغل سختی را به عهده گرفته اند، که در گذشته مهاجران از شهرها و روستاهای ایران انجام می دادند.

جدا از کارهای سخت و سنگین، شماری از مهاجران افغانستانی که دارای دانش، مهارت، فن و حرفه هستند، در ایران مشغول کار در بخش های فرهنگی، فنی و حرفه ای هستند.

علاوه بر این، شماری از مهاجران که دارای اقامت قانونی هستند، توانسته اند کسب و کار خود را راه اندازی بکنند و زمینه کار را برای مهاجران و حتی شماری از شهروندان ایران فراهم بکنند.

«چالش های مهاجران کارگر افغانستانی در ایران»

مهاجرت‌ها به خصوص در ۲۰ سال گذشته منجر به کاهش فرصت های شغلی در بازار کار ایران شده است و از آنجایی که رکود و بحران های اقتصادی در سال های گذشته در ایران افزایش یافته است، کاهش فرصت های شغلی در بازار برای ایرانی ها می تواند یکی از مهمترین عوامل بروز تنش و چالش میان جامعه میزبان و مهاجران باشد.

افغان ها در برخی صنایع و کارهایی مانند کشاورزی، کارگری ساختمانی و خدمات مشغول به کار هستند که این می‌تواند رقابت در بازار کار و کاهش دستمزد را برای ایرانی ها به وجود آورد.

از طرف دیگر برخورد «تبعیض آمیز» و عدم پرداخت دستمزد از سوی کارفرمایان، که عموما این موارد در مورد کارگرانی صورت می گیرد که مدرک اقامتی ندارند و بصورت غیر قانونی در ایران زندگی می کنند.

اما در مورد مهاجرین دارای مدارک اقامتی که کارت کارگری هم دارند حمایت های لازم بسیار کم می باشد و همواره شاهد مشاجره های حقوقی میان کارفرمایان و مهاجرین افغانستانی هستیم که عموما منجربه عدم پرداخت دستمزد این کارگران می شود.

این کارگران مهاجر عموما از بیمه و سایر خدمات اجتماعی هم محرومند و هزینه های درمانی یکی از چالش های مهم آنها است.

از سوی دیگر، به کارگیری اتباع افغانستانی در یکسری از مشاغل خاص مجاز اعلام شده و خارج از آن با مشکل قانونی مواجه خواهند شد.

به عنوان مثال در تازه ترین مورد مدیر کل امور اتباع و مهاجرین خارجی استانداری فارس در نشستی با خبرنگاران در تاریخ 1402/6/27 اعلام کرد:

«آن دسته از مشاغلی که نیروی کار داخل می تواند در آن فعالیت کند و امکان به کارگیری جوانان خودمان در آن شغل وجود دارد تاکید شده که به هیچ وجه از نیروی کار اتباع بیگانه استفاده نشود.

او ادامه داد: در کنار اشغال برخی فرصت های شغلی، مسائلی از جمله تشکیل صف های طولانی برای تهیه مواد غذایی مانند نان در برخی شهرک‌های اطراف شیراز مانند گویم، دوکوهک و قصر قمشه نیز موجب نارضایتی مردم شده است.

وی همچنین گفت: یکی از موارد شغلی که به کارگیری اتباع بیگانه در آن مطلقا ممنوع اعلام شده شغل فروشندگی است و چنانچه واحدهای صنفی در این زمینه تخلف کنند برخوردهای جدی قانونی خواهد شد.»

پیرو این موضوع، اتاق اصناف مرکزی استان فارس در ماه ثور/ اردیبهشت سال جاری خورشیدی نامه ای به مغازه داران فرستاد که از بکارگیری اتباع خارجی به عنوان فروشنده خودداری کنند و در ماه جوزا/خرداد، اقدام به بستن مغازه های کرد که در آن کارگران مهاجر افغانستانی مشغول کار بودند.

در شماری موارد نیز کارفرمایان ایرانی از سوی دولت آن کشور به دلیل استخدام مهاجران افغانستانی جریمه شده اند و این باعث شده است که شماری از کارفرمایان به صورت زیرزمینی به استخدام این کارگران بپردازند و در مواردی از آنان سوء استفاده کنند.

جدا از این، بر طبق دستور العمل شورای عالی امنیت ملی ایران حضور و به کارگیری مهاجرین افغانستانی در برخی از استان های این کشور ممنوع می باشد.

این ممنوعیت نیز بر اساس قوانین و کنوانسیون های بین المللی مهاجرت، «تبعیض آمیز» است و زمینه کار حتی در مشاغل سخت را برای مهاجران محدود می کند و احتمال این می رود که باعث سرکوب بیشتر آنان توسط نیروهای پلیس شود.

با وجود این همه، بازار کار ایران فرصت خوبی برای مهاجران افغانستان فراهم کرده است و بسیاری از کارگران با وجود مشقت ها و مشکلات، با کار در ایران توانسته اند مخارج اولیه زندگی خانواده های خود را در داخل افغانستان تأمین بکنند.

با توجه به اوضاع و شرایط سیاسی و اقتصادی افغانستان و همچنین نیاز بازار کار ایران در برخی از مشاغل به مهاجران افغانستانی و تداوم حضور آنان در ایران، نیاز است که سازوکارهای قانونی برای حمایت از حق کار مهاجران افغانستان و رسیدگی به شکایات و مشکلات آنان از سوی دولت ایران ایجاد شود.