شفقنا افغانستان- موج گسترده بازگشت مهاجران افغان از ایران و پاکستان در دو سال اخیر، افغانستان را با بحرانی تازه روبرو کرده است. این بازگشت اجباری نه تنها فشارهای اقتصادی و اجتماعی را بر کشوری فرسوده از جنگ و فقر افزایش داده، بلکه بستر مناسبی برای گروه تروریستی داعش خراسان ایجاد کرده تا از ناامیدی بازگشتکنندگان بهرهبرداری کند و صفوف خود را تقویت نماید.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ خانوادههایی که دههها در غربت زندگی کردهاند، اکنون به خاک افغانستان بازمیگردند اما نه با استقبال بلکه با بار سنگین فقر، بیکاری و ناامنی. در این بستر شکننده، داعش خراسان چشم امید به جذب این بازگشتکنندگان دوخته است؛ واقعیتی که نهادهای بینالمللی با نگرانی آن را هشدار میدهند.
سیاستهای سختگیرانه همسایگان؛ فشار برای خروج
ایران و پاکستان که میلیونها مهاجر افغان را در دهههای اخیر میزبانی کردهاند، اکنون سیاستهای محدودکننده و اخراج جمعی را در پیش گرفتهاند. تنها از ابتدای سال ۲۰۲۴ تاکنون بیش از ۲.۶ میلیون افغان به کشورشان بازگشتهاند و سازمان ملل پیشبینی میکند این رقم تا پایان ۲۰۲۵ به چهار میلیون نفر برسد.
مقامهای دو کشور مهاجران افغان را باری بر اقتصاد خود دانسته و حضور آنان را از منظر امنیتی چالشزا توصیف میکنند؛ اما نتیجه عملی این سیاستها، بازگرداندن صدها هزار خانواده به سرزمینی است که هیچ بستری برای زندگی عادی ندارد.
افغانستان زیر حاکمیت طالبان؛ سرزمین بیفرصت
بازگشت مهاجران به افغانستان مساوی است با مواجهه با بیکاری گسترده، نبود خدمات آموزشی و درمانی و نبود برنامه حمایتی از سوی طالبان. کشوری که زیر سلطه طالبان اداره میشود نه توانایی و نه ارادهای برای مدیریت چنین موجی از بازگشت ندارد.
فقر، بیکاری و بیسرپناهی؛ کابوس مهاجران بازگشتی
برای صدها هزار مهاجری که پس از سالها زندگی در ایران و پاکستان به افغانستان بازمیگردند، خانهای برای بازگشت وجود ندارد. بیشترشان با کمبود سرپناه، نبود شغل و فشار شدید اقتصادی روبرو هستند. بسیاری از خانوادهها در چادرها و کمپهای موقت روزگار میگذرانند و کودکانشان از آموزش محروماند. زنان نیز بیش از همه قربانی این وضعیت شدهاند؛ زیرا نه امکان کار دارند و نه دسترسی به خدمات بهداشتی و اجتماعی. این شرایط بازگشتکنندگان را در چرخهای از فقر و ناامیدی گرفتار کرده که زمینهای ایدهآل برای بهرهبرداری گروههای تروریستی محسوب میشود.
آمار بازگشتها؛ موجی بزرگتر از گذشته
بازگشت ۲.۶ میلیون نفر تنها در یک سال در تاریخ معاصر افغانستان بیسابقه است. پیش از این موجهای بازگشت معمولاً تدریجی و محدود بود، اما امروز فشار همسایگان و نبود ظرفیت در افغانستان این روند را به بحرانی ملی و منطقهای بدل کرده است.
روایتهای انسانی؛ مهاجران چه میگویند؟
بسیاری از بازگشتکنندگان تأکید میکنند که نه از سر انتخاب بلکه به اجبار به افغانستان برگشتهاند. یکی از آنها میگوید: «در ایران حداقل کارگری میکردیم و نان شب پیدا میشد؛ اینجا حتی جایی برای خواب نداریم.» چنین روایتهایی نشان میدهد که چگونه سرنوشت هزاران خانواده با ناامیدی و بیچشماندازی گره خورده است.
شکارچیان ناامیدی؛ داعش خراسان در کمین
داعش خراسان که با حملات خونبار در افغانستان، ایران، پاکستان و حتی روسیه نام خود را بر سر زبانها انداخته اکنون بازگشتکنندگان را منبعی تازه برای جذب نیرو میبیند.
هانس-یاکوب شیندلر، هماهنگکننده پیشین کمیته تحریمهای سازمان ملل هشدار داده: «داعش خراسان افغانهای بازگشتی را یک فرصت جدی برای جذب نیرو تلقی میکند.» این گروه تاکنون از میان طالبان ناراضی نیرو میگرفت، اما حالا جمعیت تازهوارد، بیکار و ناامید مهاجر در معرض تبلیغاتش قرار گرفته است.
رقابت پنهان طالبان و داعش
طالبان ادعا میکند امنیت را در افغانستان برقرار کرده، اما حضور و حملات پراکنده داعش خلاف این ادعا را ثابت میکند. روسیه در گزارشی اعلام کرده که داعش خراسان اردوگاههای آموزشی متعددی در شرق و شمال افغانستان ایجاد کرده و حدود ۲۳ هزار جنگجو از ۲۰ گروه تروریستی در این کشور حضور دارند. همین امر باعث شده برخی قدرتهای منطقهای، از جمله مسکو، طالبان را بهعنوان شریک امنیتی در برابر داعش در نظر بگیرند.
پیامدهای منطقهای؛ تهدیدی فراتر از مرز افغانستان
فعالیت داعش خراسان تنها افغانستان را تهدید نمیکند. حملات این گروه در کشورهای همسایه نشان داده که افغانستان بار دیگر میتواند به پایگاه صدور تروریسم تبدیل شود. این موضوع نگرانی ایران، پاکستان، آسیای میانه و حتی اروپا را برانگیخته است.
صدای هشدار نهادهای بینالمللی
سازمان عفو بینالملل از ایران خواسته است که روند اخراج مهاجران افغان را متوقف کند. همچنین هماهنگکننده بشردوستانه سازمان ملل در افغانستان هشدار داده که نبود شغل، مسکن و خدمات اولیه بازگشتکنندگان را مستعد جذب در گروههای مسلح میکند.
اما در مقابل کاهش کمکهای ایالات متحده و کشورهای غربی به بهانه نگرانی از سوءاستفاده طالبان، بحران انسانی را تشدید کرده و عملاً دست داعش را برای سوءاستفاده بازتر میکند.
راهحلها و مسئولیتها؛ مهار داعش با معیشت نه فقط امنیت
کارشناسان تأکید میکنند که مبارزه صرفاً امنیتی با داعش کافی نیست. آنچه میتواند روند جذب نیرو را متوقف کند، ایجاد فرصتهای شغلی، اجتماعی و آموزشی برای بازگشتکنندگان است. نقش سازمان ملل، کشورهای همسایه و نهادهای بینالمللی در این زمینه حیاتی است. در غیر آن، چرخه «اخراج >> فقر >> جذب در تروریسم» همچنان ادامه خواهد یافت.
چرخه خطرناک مهاجرت و تروریسم
امروز افغانستان در مرکز چرخهای قرار گرفته که با اخراج مهاجران آغاز میشود و به تقویت تروریسم ختم میگردد. بدون حمایت هدفمند بینالمللی برای معیشت و اسکان بازگشتکنندگان، کشور با بحرانی دوگانه مواجه خواهد شد: یک بحران انسانی عمیق و یک تهدید امنیتی جهانی.
و در آخر
ادامه روند اخراج مهاجران و بیتوجهی به بحران معیشتی بازگشتکنندگان، نه تنها یک فاجعه انسانی بلکه چراغ سبزی برای گسترش تروریسم در قلب آسیا خواهد بود.
