شفقنا افغانستان- اسکناس، بهعنوان نماد اعتماد ملی و ابزار اصلی مبادله اقتصادی باید همواره معتبر، سالم و باکیفیت در گردش باشد. اما در افغانستان پول افغانی سالهاست که با بحران فرسودگی و بیاعتباری روبهرو است؛ بحرانی که روزبهروز گستردهتر میشود و به دغدغهی روزمرهی شهروندان، چالش جدی بازرگانان و سردرگمی بانکها بدل شده است.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ آنچه این مشکل را پیچیدهتر میسازد، فساد، ناکارآمدی و سیاسیسازی نظام بانکی توسط طالبان است. در حالیکه بانک مرکزی تحت کنترل طالبان مدعی جمعآوری و امحای میلیاردها افغانی اسکناس فرسوده است، مردم و کارشناسان تأکید دارند روند موجود فاقد شفافیت است و بخشی از پولهای کهنه دوباره به چرخهی اقتصادی بازمیگردند.
روایتهای میدانی؛ پول کهنه، معضل روزمرهی مردم
گزارشهای میدانی از کابل و دیگر شهرها نشان میدهد که شهروندان تقریباً هر روز با اسکناسهای پاره و بیاعتبار روبرو هستند.
یکی از باشندگان کابل میگوید: «احترام به پول افغانی تقریباً وجود ندارد. روی آن امضا میکنند، در دستهای نمناک میگیرند و هر طور دلشان بخواهد استفاده میکنند. چون میدانند در بازار باز هم پذیرفته میشود.»
یکی دیگر از باشندگان میافزاید: «پولهای فرسوده بسیار زیاد شده، کودکی دستفروش، ناخواسته پول ناچل گرفته بود و وقتی فهمید به شدت ناراحت شد. این نشان میدهد که حتی قشر ضعیف جامعه هم قربانی این وضعیت میشوند.»
یک باشنده دیگر از کابل می گوید: «بیشتر مردم پول را با اسناد و کاغذها در جیب نگه میدارند و همین باعث پاره شدن سریع اسکناس میشود.»
این روایتها نشان میدهد که مشکل پول فرسوده فقط یک موضوع اقتصادی نیست بلکه به یک معضل اجتماعی و فرهنگی تبدیل شده است.
چرخهی معیوب جمعآوری؛ شفافیت گمشده در بانک مرکزی طالبان
طالبان بارها اعلام کردهاند که میلیاردها افغانی پول فرسوده را جمعآوری و به آتش کشیدهاند. گزارشها حاکی است که طی چهار سال اخیر حدود ۱۵ میلیارد افغانی نابود شده است.
اما شهروندان و کارشناسان میگویند این روند مبهم و فاقد شفافیت است. به گفتهی آنان، بخشی از اسکناسهای جمعآوریشده دوباره وارد بازار میشوند. این اتهامها طالبان را در مظان سوءاستفاده مالی قرار داده و اعتماد عمومی را بهشدت متزلزل کرده است.
ابعاد اقتصادی بحران
فرسودگی گستردهی اسکناس پیامدهای متعددی دارد:
هزینههای سنگین چاپ و امحاء
جایگزینی پولهای فرسوده میلیونها دالر هزینه دارد. در شرایطی که اقتصاد افغانستان تحت فشار تحریمها و رکود است، این هزینهها فشار مضاعف بر منابع محدود مالی وارد میکند.
کاهش کارایی معاملات روزمره
اسکناسهای پاره و کثیف موجب اختلاف میان خریداران و فروشندگان میشود. همانطور که کارشناس اقتصادی میگوید: «این مجادلات بخشی از وقت ملی را هدر میدهد؛ وقتی که میتوان صرف کارهای مفیدتر کرد.»
تضعیف اعتماد عمومی به پول ملی
هرچه مردم کمتر به اسکناس افغانی اعتماد کنند، تمایلشان برای استفاده از ارزهای خارجی (خصوصاً دالر) بیشتر میشود. این روند میتواند ارزش پول ملی را در بلندمدت تهدید کند.
ریشههای بحران
کیفیت پایین چاپ اسکناس
اسکناس افغانی نسبت به ارزهای منطقهای عمر کوتاهتری دارد. استانداردهای پایین چاپ و نبود تکنولوژی پیشرفته موجب فرسودگی سریعتر میشود.
فرهنگ غلط نگهداری و استفاده
مردم غالباً اسکناسها را بدون محافظ، در شرایط نامناسب یا همراه با اسناد و وسایل دیگر نگه میدارند. حتی نوشتن یا امضا کردن روی پول، امری رایج است.
نبود قانون مشخص درباره اعتبار اسکناس
بر خلاف دالر که کوچکترین خط یا پارگی آن را بیارزش میکند، پول افغانی حتی در بدترین وضعیت هم قابل استفاده است. این نبود قانون روشن، باعث بیتوجهی عمومی به نگهداری درست پول شده است.
وابستگی شدید به پول نقد
ضعف زیرساختهای پرداخت الکترونیک باعث شده اکثر مبادلات در افغانستان نقدی باشد. همین گردش مداوم، عمر اسکناس را کوتاه میکند.
فساد و سوءمدیریت طالبان
طالبان بانک مرکزی را به نهادی غیرحرفهای و سیاسی بدل کردهاند. نبود نظارت، فساد در جمعآوری اسکناس و ابهام در آمارها، اعتماد عمومی را از بین برده است.
دیدگاه کارشناسان اقتصادی
یک آگاه اقتصادی می گوید: «فرسوده شدن اسکناس طبیعی است، اما سرعت این روند در افغانستان غیرعادی است و نشاندهندهی فرهنگ نادرست نگهداری پول است.»
یک کارشناس اقتصادی دیگر اظهار دارد که هر بار چاپ و جایگزینی پول هزینههای هنگفتی دارد. تنها راه کاهش این زیانها، بانکداری مدرن و استفاده گسترده از کارتهای بانکی است.
کارشناس و آگاه امور اقتصادی دیگر تصریح می کند که باید اسکناس باکیفیت و براساس استانداردهای جهانی چاپ شود، فرهنگ صحیح نگهداری پول در جامعه ترویج یابد و استفاده از پرداختهای الکترونیک گسترش یابد.
فساد ساختاری و پیامدهای سیاسی
مشکل پول فرسوده در افغانستان تنها یک چالش فنی نیست بلکه ریشه در ساختار سیاسی و فساد دارد. طالبان با کنترل کامل بانک مرکزی آن را به ابزاری برای منافع سیاسی و اقتصادی خود بدل کردهاند. نبود همکاری با نهادهای بینالمللی و شفافیت آماری وضعیت را بحرانیتر کرده است.
این شرایط باعث شده افغانستان بهجای حرکت به سمت بانکداری مدرن و الکترونیک، در چرخهای معیوب از جمعآوری، سوزاندن و بازتوزیع اسکناسهای کهنه گرفتار بماند.
پیامدهای اجتماعی و فرهنگی
پول فرسوده تنها معضل بانکی نیست؛ اثرات اجتماعی و روانی نیز دارد:
بیاحترامی به پول ملی: وقتی مردم اسکناس افغانی را پاره و آلوده میبینند، ناخودآگاه ارزش آن را کمتر از ارزهای خارجی میدانند.
افزایش نابرابری: بیشترین آسیب متوجه اقشار ضعیف، کودکان دستفروش و کارگران روزمزدی است که ناخواسته پول ناچل دریافت میکنند.
تضعیف هویت ملی: پول ملی باید نماد استقلال باشد، اما فرسودگی گستردهی آن، بیاعتباری و ضعف حکومت را برجستهتر میکند.
راهکارها؛ از اصلاح فرهنگ تا بازسازی نظام بانکی
کارشناسان مجموعهای از راهحلها پیشنهاد میکنند:
ارتقای کیفیت چاپ اسکناس بر اساس تکنولوژیهای جدید و استانداردهای بینالمللی.
وضع قوانین مشخص درباره اعتبار و پذیرش اسکناسهای آسیبدیده.
فرهنگسازی عمومی برای نگهداری صحیح پول از طریق رسانهها و نهادهای آموزشی.
گسترش زیرساختهای پرداخت الکترونیک با کارتهای بانکی، اپلیکیشنهای موبایلی و سیستمهای دیجیتال.
شفافیت و گزارشدهی منظم بانک مرکزی درباره جمعآوری و امحاء پولهای کهنه.
ایجاد نظارت مستقل بر عملکرد بانک مرکزی، بهویژه در شرایطی که تحت کنترل طالبان است.
کاهش سیاسیسازی نظام بانکی و واگذاری مدیریت به متخصصان مستقل.
و در آخر
پولهای فرسوده در افغانستان نمادی آشکار از بحرانهای عمیقتر است؛ فساد ساختاری، ناکارآمدی مدیریتی طالبان، نبود فرهنگ صحیح اقتصادی و ضعف زیرساختهای بانکی. این بحران نهتنها به معاملات روزمره مردم آسیب زده بلکه هزینههای سنگینی بر اقتصاد کشور تحمیل کرده است.
تا زمانی که روند جمعآوری مبهم و غیرشفاف باشد و اصلاحات بنیادین در نظام بانکی صورت نگیرد، نابودی اسکناسهای کهنه راهحل نهایی نخواهد بود. آینده پول افغانی به شفافیت، بانکداری مدرن و بازسازی اعتماد عمومی گره خورده است.
