شفقنا افغانستان- در همان لحظهای که کودکان مزارشریف با دستمال روی دهان، نفسهای خفهشدهشان را در میان غبار سیاهِ طوفان خاک سعی میکردند نجات دهند، زمین در سمنگان لرزید و خانههای گلیِ دهها خانواده در چند ثانیه فروریخت. در شمال افغانستان طبیعت دیگر فقط هشدار نمیدهد؛ جنگ اعلان کرده است.
این منطقه قلب کشاورزی و فرهنگ کشور امروز در میانِ دو فاجعه گیر کرده: از بالا خشکسالی و بیپوششی خاک، طوفانهایی خونآشام میسازد که آسمان را تاریک میکند؛ از زیر، زمینی که دیگر تحمل ندارد با زلزلهای ۶.۳ ریشتری خشم خود را بر سر بیگناهان خالی میکند. بیش از بیست کشته، بیش از نهصد زخمی، صدها خانه ویران و مراکز درمانی آسیبدیده در حالی که کمکها هنوز راهشان را از میان بیتفاوتی جهانی و فروپاشی زیرساختهای داخلی پیدا نکردهاند. شمال افغانستان دیگر فقط در بحران نیست، در آستانه فروپاشی انسانی و زیستمحیطی گسترده قرار دارد.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ در ماههای اخیر شمال افغانستان بهویژه ولایتهای بلخ و سمنگان صحنهای از بحرانهای طبیعی پیدرپی بوده است که از ترکیب طوفانهای شدید خاکی، خشکسالی مزمن، نابودی پوشش گیاهی و یک زلزله مرگبار ۶.۳ ریشتری شکل گرفته است. این پدیدهها نهتنها زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار داده بلکه هشدارهای جدی درباره تسریع تغییرات آبوهوایی و فرسایش محیطزیست در این منطقه را بهدنبال داشته است.
طوفانهای خاک: آسمان مزارشریف سیاه، شهرها در دل گرد و غبار
در اواخر ماه جدی و ثور سال جاری، مزارشریف و شهرهای اطراف آن در ولایت بلخ مکرراً با طوفانهای خاکی شدید مواجه شدند. این طوفانها گاه آنقدر غلیظ بود که روز را شب کرده و دید را به کمتر از ۵۰ متر محدود میکرد. مقامات محلی اعلام کردند که در یکی از این روزها، کیفیت هوا در مزارشریف به بدترین سطح خود در جهان رسید و سازمان جهانی بهداشت (WHO) آن را در دسته «بسیار ناسالم» قرار داد.
طوفانها نهتنها باعث مشکلات تنفسی گسترده بهویژه در میان کودکان و سالمندان شدهاند بلکه ترافیک هوایی فرودگاه مزارشریف را برای چندین ساعت متوقف کرده و فعالیتهای روزمره مدارس، بازارها و ادارات دولتی را دچار اختلال جدی ساخته است.
خشکسالی و نابودی پوشش گیاهی: ریشههای بحران محیطزیستی
کارشناسان محیطزیست میگویند طوفانهای خاکی در شمال افغانستان ریشه در خشکسالی طولانیمدت و نابودی سیستماتیک پوشش گیاهی دارد. ولایت بلخ که قبلاً با نهرهای زنده و کشاورزی پررونق شناخته میشد، امروز با کاهش شدید سطح آبهای زیرزمینی و خشکشدن باتلاقها و دریاچههای کوچک روبروست.
درختکُشی گسترده برای سوخت و ساز، شخمزنی بیرویه و عدم اجرای برنامههای حفاظتی در سالهای اخیر باعث شده تا خاکهای این منطقه بدون پوشش گیاهی در معرض بادهای فصلی قرار گیرند. دکتر فرید نجیب، متخصص محیطزیست دانشگاه در مزارشریف می گوید: «این منطقه در گذشته با باغهای انگور، انجیر و درختان بید پوشیده بود اما امروز خاک آن سطحی و سست شده و با کوچکترین باد به هوا پرتاب میشود».
زلزله مرگبار ۶.۳ ریشتری: کابوسی برای شمال افغانستان
در ساعت ۱ بامداد دوشنبه ۱۲ عقرب ۱۴۰۴ یک زلزله قدرتمند با بزرگی ۶.۳ ریشتر مناطق شمالی افغانستان را لرزاند. مرکز این زلزله در ولسوالی خلم ولایت سمنگان بود اما شدیدترین خسارات در سمنگان و بلخ دیده شد.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، وزارت صحت عامه طالبان و دفتر هماهنگکننده کمکهای بشردوستانه سازمان ملل (OCHA):
۲۰ تا ۲۷ نفر کشته شدهاند.
۷۳۰ تا ۹۴۵ نفر زخمی شدهاند از جمله ۴۱ دانشجوی دانشگاه قندوز.
بیش از ۵۰۰ خانه در مناطق مختلف تخریب شده است (تلویزیون ملی: ۵۱۲ خانه؛ OCHA: حداقل ۹۰ خانه، تنها در خلم سمنگان).
زلزله در هشت ولایت سمنگان، بلخ، قندوز، سرپل، بغلان، تخار، فاریاب و کابل احساس شد.
همچنین سازمان جهانی بهداشت (WHO) اعلام کرد که زلزله به مراکز درمانی در سمنگان و بلخ آسیب جدی وارد کرده است. آزمایشگاه شفاخانه ولایتی سمنگان فروریخته و تجهیزات پزشکی ضروری از دست رفته است. زخمیها برای درمان به مراکز صحی منتقل شدهاند اما ظرفیتها در شرایط بحرانی به سرعت سرریز شده است.
مقامات هشدار دادهاند که آمار قربانیان هنوز نهایی نیست و با ادامه عملیات نجات و دسترسی به روستاهای دوردست ممکن است افزایش یابد.
تغییرات آبوهوایی: از «حادثه» به «الگوی دائمی»
کارشناسان بینالمللی از جمله سازمانهای UNEP و WMO، هشدار دادهاند که افغانستان یکی از کشورهایی است که بیشترین آسیبپذیری را در برابر تغییرات آبوهوایی دارد، علیرغم کمترین سهم در انتشار گازهای گلخانهای. دمای متوسط سالانه در شمال افغانستان در دهه گذشته ۱.۸ درجه سانتیگراد افزایش یافته و الگوهای بارشی بهشدت نامنظم شدهاند.
جانمایکل مونتوئه، نماینده برنامه محیطزیست سازمان ملل در کابل می گوید: «آنچه قبلاً یک رویداد فصلی یا سالانه بود مثل طوفان خاک یا خشکسالی امروز به یک چرخه مکرر و تشدیدشونده تبدیل شده است».
واکنش مقامات و خلأ بحران
مقامات طالبان تاکنون واکنش محدودی به این بحران چندبعدی نشان دادهاند. علیرغم اعلامهای مکرر از برنامههای «توسعه پایدار» و «حفاظت از محیطزیست» هیچ برنامه ملی جدی برای بازسازی پوشش گیاهی، مدیریت منابع آب یا آموزش مقاومسازی در برابر بلایا در شمال اجرا نشده است. در عین حال کمکهای بینالمللی نیز پس از اوت ۲۰۲۱ بهشدت کاهش یافته و بسیاری از پروژههای محیطزیستی و لرزهمقاوم متوقف شدهاند.
بحرانی که ریشه در فراموششدن گذشته دارد
طوفانهای خاکی، خشکسالی و زلزلههای تکراری در شمال افغانستان تنها «پدیدههای طبیعی» نیستند بلکه بازتابی از بیتوجهی سیستماتیک به محیطزیست، نبود سیاستهای بلندمدت و فروپاشی زیرساختهای حاکمیتی هستند. در حالی که جوامع محلی قرنها با اکوسیستمهای خشک منطقه همزیستی داشتند، سیاستهای کوتاهنگر جنگی و اقتصادی این تعادل را بر هم زده است. بدون بازگشت به دانش سنتی مدیریت آب (مثل قناتها و کاریزها) و سرمایهگذاری فوری در زیرساختهای مقاوم در برابر بلایا. این منطقه قلعه کشاورزی افغانستان بهزودی به بیابانی بیجان و آسیبپذیر تبدیل خواهد شد.
