شفقنا افغانستان- محمد فکری دورباش– در سکوتِ مناطق کوهستانی بدخشان تا گرمای خفقانآور کویرهای هلمند دستهایی که سالها تنها با خاک و گرد و غبار آشنا بودند امروز سرنوشت هزاران کودک را دگرگون میکنند. ۳۰ هزار کارکن بهداشت جامعه بیشترشان زنانِ محلی در گذر دو ماه واکسنی را به دست ۱۶.۶ میلیون کودک افغان رساندند که نه تنها جانهایی را نجات داد بلکه برای اولین بار در تاریخ اخیر کشور خط سرخ ایمنی گروهی در برابر سرخک را شکست.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ این کارزار که روز چهارشنبه ۲۸ عقرب ۱۴۰۴ با اعلام رسمی سازمان جهانی بهداشت و یونیسف به پایان رسید نه یک موفقیت سادهٔ بهداشتی بلکه گواهی زنده بر امکانِ همکاری فنی در قلب بحران سیاسی است. در کشوری که سیستم بهداشتیاش از کمبود شدید منابع، محدودیت دسترسی و فرسودگی زیرساخت رنج میبرد اجرای چنین عملیاتی تنها با همافزایی بینالمللی، تکیه بر شبکههای محلیِ پایدار و تصمیمی غیرسیاسی میسر شد. اما همین موفقیت بزرگ هشداری نیز با خود میآورد. بدون بازگرداندن سریع پوشش واکسیناسیون روتین به بالای ۹۰ درصد و کاهش وابستگی به کمکهای خارجی این پیروزی ممکن است تنها یک نفسِ کوتاه در میان طوفانی از بحرانهای آینده باشد.
پایان رسمی دو فاز کارزار سراسری سرخک با موفقیت تأیید شد
سازمان جهانی بهداشت (WHO) در هماهنگی فنی و عملیاتی با صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل (یونیسف) روز چهارشنبه ۲۸ عقرب ۱۴۰۴ اعلام کرد که کارزار متمرکز سراسری واکسیناسیون سرخک در افغانستان با موفقیت به پایان رسیده است. این کارزار در دو فاز، اولی با تمرکز بر مناطق سردسیری و دومی در مناطق گرمسیری بیش از ۱۶.۶ میلیون کودک را در برابر یکی از مرگبارترین بیماریهای ویروسیِ قابل پیشگیری ایمن کرد.
این مأموریت یکی از گستردهترین عملیات سلامتی در تاریخ اخیر افغانستان و البته در شرایطی بیسابقه از لحاظ دسترسی، محدودیت منابع و چالشهای سیستمی به شمار میآید.
چرا سرخک؟ شیوع خاموشِ یک خطر مرگبار
سرخک، بیماریای بسیار واگیر با عامل ویروسی Morbillivirus است که علائمی چون تب شدید، سرفه، رینیت و طفح پوستی را به همراه دارد؛ اما خطر اصلی آن عوارض ثانویه است: التهاب مغزی (Encephalitis)، کوری، نارسایی تنفسی و تا ۱۰ درصد مرگومیر در کودکان کموزن یا سوءتغذیهشده.
در سال ۲۰۲۵ افغانستان شاهد شیوع مداوم و نهان این بیماری بود. طبق دادههای WHO از ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵ بیش از ۶۰۰ مورد تأییدشده سرخک در ۲۸ ولایت گزارش شده است. ۷۲ درصد آنها در کودکان زیر ۵ سال رخ داده است. این رقم تنها نوک کوه یخ است؛ چرا که ثبت موارد در مناطق فاقد دسترسی به خدمات بهداشتی معمولاً بسیار ناقص است.
علت اصلی شیوع کاهش پوشش واکسیناسیون روتین بود. بر اساس گزارش سالانهٔ یونیسف پوشش واکسن MCV1 (دوز اول سرخک در ۹ ماهگی) که در سال ۲۰۱۹ به ۷۴ درصد رسیده بود در ۲۰۲۴ به حدود ۶۹ درصد کاهش یافته رقمی که دور از آستانهٔ ایمنی گروهی (۹۰–۹۵ درصد) است.
در این شرایط تصمیم به راهاندازی یک کارزار متمرکز و فوری ضرورتی اجتنابناپذیر بود.
چگونه کارزار طراحی و اجرا شد؟
فاز اول: ولایتهای سردسیر، ثور تا میزان ۱۴۰۴
تاریخ شروع: ثور ۱۴۰۴ (آوریل ۲۰۲۵)
ولایتهای هدف: ۱۷ ولایت با آبوهوای معتدل تا سرد (از جمله بدخشان، بامیان، پروان، پنجشیر و دایکندی)
گروه سنی: کودکان ۶ ماه تا ۱۰ سال
تعداد واکسینشده: ۸.۳ میلیون نفر
نوع واکسن: MR (Measles-Rubella) تکدوز، ضد سرخک و سرخچه
فاز دوم: ولایتهای گرمسیر، آغاز ۲۹ اکتبر تا ۲۸ عقرب ۱۴۰۴
تاریخ شروع: ۲۹ اکتبر ۲۰۲۵ (۷ عقرب ۱۴۰۴)
پایان رسمی: ۲۸ عقرب ۱۴۰۴ (۱۹ نوامبر ۲۰۲۵)
ولایتهای هدف: ۱۷ ولایت گرم و خشک (از جمله هلمند، قندهار، ننگرهار، کنر، زابل و نیمروز)
تعداد واکسینشده: ۸.۳ میلیون نفر (با توجه به گزارش رسمی WHO که مجموع دو فاز را ۱۶.۶ میلیون اعلام کرده، رقم دقیق دور دوم نیز ۸.۳ میلیون تأیید میشود)
پوشش کلی: ۹۱.۷ درصد از کل جمعیت هدف (بر اساس برآورد ۱۸ میلیون کودک در گروه سنی مذکور)
📌 نکتهٔ فنی مهم: واکسن MR در دوز منفرد، محافظتی با اثربخشی ۹۵–۹۷ درصدی فراهم میکند. در کارزارهای اضطراری ترجیح بر واکسیناسیون گسترده (Mass Campaign) به جای انتظار برای دوز دوم است. به خصوص زمانی که پوشش روتین پایین است.
چالشها: اجرای عملیاتی در قلب بحران
اجرای این کارزار بدون همکاری غیرنظامی اما سازمانیافتهٔ تیمهای بهداشت جامعه (CHWs) ممکن نبود. بیش از ۳۰ هزار کارکن بهداشت محلی بیشتر زنان در دو فاز فعال بودند و با استفاده از کولرهای زنجیرهٔ سرما (Cold Chain Boxes) واکسن را تا ۷۲ ساعت در دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد نگهداری و به مناطقی با دسترسی سخت (مانند کوههای پنجشیر یا کویرهای هلمند) رساندند.
همچنین برای اطمینان از کیفیت، سیستم نظارت مبتنی بر GPS و گزارشدهی بلادرنگ از طریق اپلیکیشنهای موبایل به کار گرفته شد. هر تیم عکس از کودک واکسینشده و برچسب شمارهدار واکسن را بارگذاری میکرد. اقدامی که از اتکای صرف به گزارشهای کاغذی جلوگیری کرد.
در مناطقی که مسائل فرهنگی یا امنیتی دسترسی مستقیم را محدود میکرد (مانند بعضی مناطق جنوب شرقی) با هماهنگی محلی جمعآوری کودکان در مساجد و مکاتب محلی صورت گرفت روشی که نقش کلیدی در افزایش پذیرش جامعه ایفا کرد.
صداها از کمپین: یک دوز، یک زندگی
تاجالدین اویواله، نمایندهٔ یونیسف در افغانستان در بیانیهای رسمی گفت:
«پایان این فاز دوم گامی حیاتی در محافظت از کودکان افغانستان در برابر بیماریای است که نباید هیچگاه جان کودکی را بگیرد. سرخک یک بیماری کاملاً قابل پیشگیری است و تنها یک دوز واکسن میتواند یک زندگی را نجات دهد.»
از سوی دیگر دکتر پالِپ تِرِز، نمایندهٔ سازمان جهانی بهداشت در افغانستان افزود:
«دستیابی به ۹۱.۷ درصد پوشش در چنین شرایطی یک موفقیت تاریخی است. اما هشدار میدهم این رقم تنها یک نقطهٔ گذراست، مگر آنکه واکسیناسیون روتین دوباره تقویت شود.»
فراتر از واکسن: ثبت ۴۸۰ هزار کودک فاقد پروندهٔ بهداشتی
این کارزار فقط یک عملیات ایمنسازی نبود؛ بلکه فرصتی برای بازسازی نقشهٔ سلامت کودکان در افغانستان بود. طی فرآیند واکسیناسیون بیش از ۴۸۰ هزار کودک که تاکنون در سیستم بهداشتی ثبت نشده بودند (بهویژه در مناطق روستایی و پناهگاههای نقلمکانیافتهها) برای اولین بار شناسهٔ سلامتی دریافت کردند و در پایگاه دادهٔ ملی بهداشت (DHIS2) ثبت شدند. پایهای برای نظارت بلندمدت بر رشد، واکسیناسیون و تغذیه.
موفقیتی جزیرهای در دریای بحران
این کارزار نشان میدهد که هماهنگی فنی، محلیسازی و بیطرفی انسانی همچنان میتواند در افغانستان عمل کند حتی در غیاب حمایت سیاسی قوی. با این حال دو هشدار جدی وجود دارد:
۱. پایداری پایین: بدون بازگرداندن پوشش واکسیناسیون روتین (EPI) به بالای ۹۰ درصد شیوع سرخک تا دو سال آینده دوباره شتاب خواهد گرفت. بهویژه زمانی که کودکان جدیدتر وارد گروههای بیواکسن میشوند.
۲. وابستگی به کمکهای بینالمللی: ۹۴ درصد بودجهٔ این کارزار توسط شرکای بینالمللی تأمین شد. در شرایط کاهش کمکها تکرار چنین عملیاتی در آینده بعید به نظر میرسد، مگر آنکه سرمایهگذاری در سیستم داخلی بهداشت تقویت شود.
با این وجود این مأموریت الگویی برای همکاری فراتر از سیاست است. در حالی که دیپلماسی سیاسی در بنبست است، دیپلماسی سلامت هنوز در حال حرکت است.
