راه حل بحران سوریه کناره گیری داوطلبانه برخی از هیات حاکمه است/ نجات سوریه نجات خاورمیانه است

شفقنا افغانستان- بحران سوریه روز به روز پیچیده تر می شود، برخی تحلیل گران در کنار ضرورت نابودی گروه های تروریستی و تکفیری و به انفعال رساندن قدرتهای حامی منطقه ای و جهانی این گروه ها، در این حال خواهان کناره گیری داوطلبانه اسد از صحنه قدرت به عنوان بخشی از راه حل هستند و برخی دیگر نیز معتقدند نباید به کمترین عقب نشینی درباره بشار اسد تن داد.

دکتر بهرام امیراحمدیان، استاد دانشگاه تهران و کارشناس مسایل اوراسیا به شفقنا می گوید: بحران سوریه به نقطه خاصی رسیده که نیازمند اندیشیدن تدبیری درست است. ممکن است با رفتن بشار اسد برخی از تعارضات فروکش کند؛ اگر آقای اسد در انتخابات گذشته ریاست جمهوری شرکت نمی کرد و اجازه می داد شخصیت مورد قبولی در کشور پدید آید و از لحاظ قانونی در راس قرار گیرد، بسیار بهتر بود تا اینکه تصمیم بگیرد این وضعیت سوریه ادامه پیدا کند.

او معتقد است که بدترین نوع بحران، بحرانی است که اکنون سوریه به آن گرفتار است، نخست اینکه مخالفان سیاسی قدرتمندی دارد که هم در داخل و هم در خارج از قلمرو حاکمیتی خودشان یعنی در جهان خارج و بیرون از قلمرو و مرزهای کشور فعالیت می کنند؛ دوم اینکه نیروهای مسلحی دارد که علیه دولت می جنگند.

امیراحمدیان برای برون رفت سوریه از بحران فعلی راهکاری را ارایه می دهد و می گوید: ممکن است که آقای اسد تمایلی نداشته باشد که از قدرت کنار رود ولی چهار قدرت بزرگ منطقه (ایران، مصر، عربستان و ترکیه) و نهادهای بین المللی و قدرت های بزرگ با برگزاری و شرکت در یک کنفرانس بین المللی می توانند بر روی این موضوع کار کنند و تصمیمی بگیرند که منجر به حل بحران سوریه شود. پذیرش این واقعیت که دولت مرکزی دیگر قدرت سلطه بر نقاط مختلف کشورشان را ندارد و راه نجات این کشور برکناری داوطلبانه هیات حاکمه است و اجازه دهد که دولت موقتی تشکیل شود تا انتخاباتی برگزار کند و بتواند آینده سوریه را رقم بزند، ضروری است.

متن گفت وگوی شفقنا با دکتر امیراحمدیان را می خوانید:

* هم اکنون وضعیت سوریه و آینده این کشور در بن بست قرار گرفته و تقریبا قدرت های جهانی نسبت به وضعیت سوریه نوعی بی تفاوتی در پیش گرفته اند؛ از سوی دیگر بشار اسد اخیرا نسبت به کمبودهای نیروی انسانی در ارتش سوریه (که زمانی یکی از بزرگترین ارتش خاورمیانه بود) هشدار داده است. در چنین وضعیتی، سناریوهای پیش روی دولت بشار اسد چیست؟ کناره گیری و استعفا یا اصرار بر ادامه جنگ؟

امیراحمدیان:‌ به نظر می رسد که شرایط بسیار حساسی بر سوریه حاکم است، چرا که وقتی دولت ها تضعیف می شوند و تسلط خودشان را بر مناطق پیرامونی از دست می دهند، در این مناطق یک نوع خلاء قدرت به وجود می آید که دولت ها را تضعیف می کند؛ زیرا دولت ها از طریق برقراری ارتباط با مناطق مختلف خود اقتصادشان را هدایت می کنند و روابطشان را با کشورهای همسایه تنظیم می کنند. نظارت و مدیریت بر راه های ارتباطی و فعالیت های اقتصادی که در مناطق مختلف برای ارایه خدمات عمومی دولتی و نظارت و کنترل بر امور جاری و گردآوری مالیات و کنترل گمرکات و دیگر امور  صورت می گیرد، وظیفه دولت است. در شرایط کنونی سوریه انجام وظایف و ارائه خدمات عمومی که برعهده دولت است، باید از طریق اعمال حاکمیت بر سراسر قلمروی آن صورت گیرد که اکنون به واقع دچار اختلال شده است. مثلا وقتی دولت مرکزی کنترل خود را بر راه های ارتباطی خود با جهان خارج از طریق دریا، راه های هوایی و زمینی از دست می دهد، مشکلاتی برای این کشور ایجاد می شود. هنگامی که در کشوری بحران است، این بحران اگر سیاسی باشد، می تواند از طریق مبارزات پارلمانی و حزبی حل و فصل شود، اما بدترین نوع بحران، بحرانی است که اکنون سوریه به آن گرفتار است، نخست اینکه مخالفان سیاسی قدرتمندی دارد که هم در داخل و هم در خارج از قلمرو حاکمیتی خودشان یعنی در جهان خارج و بیرون از قلمرو و مرزهای کشور فعالیت می کنند؛ دوم اینکه نیروهای مسلحی دارد که علیه دولت می جنگند؛ این نیروهای مسلح معارضینی هستند که هم جدا شده از بدنه دولت هستند و هم از نوع دیگر و بیرون از دولت هستند، آنها نیز به دو قسمت تقسیم می شوند، یا آنهایی هستند که بومی خود کشور یعنی شهروندان ناراضی آن کشور از جمله کردها هستند یا اینکه از خارج از مرزها آمدند، مانند داعش و جبهه النصره یا جبهه های دیگر؛ داعش نیرویی است که از بیرون وارد صحنه شده و ساختار آن بیرونی است ولی در داخل سوریه بومی شده است. این شرایط عمومی که برای سوریه پیش آمده، بحران در این کشور را تشدید می کند و در هر حال دولت را به این نقطه رسانده که رییس جمهور بطور علنی اعتراف کند که نیروی انسانی کمتری دارد و حتی حاضر شده کسانی که به عنوان فراری محکوم و مجرم شناخته شده اند و همچنین کسانی که در سن سربازی بودند و به ارتش نپیوستند را عفو عمومی کند؛ به همین سبب به نظر می رسد که اکنون در سوریه بحران به اوج خود رسیده است.

* با توجه به وضعیت بحرانی سوریه، چه آینده ای در انتظار بشار اسد است، به نظرتان او از سمت خود کناره گیری می کند یا اصرار بر ماندن خواهد داشت؟

امیراحمدیان: شرایط برای تصمیم گیری بسیار دشوار است، ایران از سوریه حمایت می کند کما اینکه رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران هم فرمودند که ایران در هر شرایط از دوستان خود حمایت می کند؛ اما وقتی صحبت از سوریه است، مفهوم شخص آقای اسد نیست کما اینکه ایران هم در بعضی از مواقع اعلام کرده هر تصمیمی که ملت سوریه بگیرند، محترم می شمارد. دولت ها در روابط خود با کشورها دو رویه دارند، یکی اینکه از هیأت حاکمه و دیگر اینکه از حاکمیت کل آن کشور دفاع می کنند، دفاع ایران از حاکمیت سوریه است نه از شخص حاکم یا شخص رییس جمهور، بنابراین اگر فرضا سوریه به نقطه ای برسد که هم گروه های مخالف و هم کسانی که حامی دولت هستند، یعنی عمدتا دستگاه های دولتی از جمله وزارتخانه ها، نیروهای نظامی، قوه مجریه، قضاییه و مقننه از جریانی که می خواهد جایگزین شود، حمایت کنند؛ ایران از این گروه دفاع می کند. مواضع ایران این است که اگر یک جمع بندی کلی صورت گیرد و بخواهند بدنه حاکمیت و نظام را تقویت کنند، ایران با نظر مردم موافق است، ولی اگر حالتی پیش بیاید که در آنجا حاصل جمع فرآیند نیروها صفر باشد و هیچکدام از معارضین، مخالفین و کسانی که در رأس قدرت هستند و کسانی با دولت در حال جنگ هستند، به یک مصالحه نرسند، منجر به نابودی یکی از طرفین خواهد شد و حاصل جمع صفر می شود؛ اما این اتفاق در سوریه رخ نمی دهد چون وقتی توازن قوا میان چندین گروه حاضر در سوریه مورد ارزیابی قرار می گیرد، نشان می دهد که هیچکدام از طرفین نمی توانند بر هم پیروزی کامل پیدا کنند به همین سبب است که بحران سوریه ادامه دارد.

دولت با داعش و دیگر مخالفان خود در حال مبارزه است، دولت ها و بازیگران منطقه از بخش های مختلف طرف های درگیر در سوریه حمایت می کنند، ایران و روسیه علاقه مندند که ساختار و بدنه حکومت بر سر جای خود باشد و نسبت به این موضع اعلام رسمی کردند؛ در غرب برخی از کشورها از جمله انگلستان اخیرا اعلام کرده که ما خواهان برکناری اسد نیستیم چون برای سوریه به جز اسد آلترناتیو دیگری ندارد. دولت های تمامت خواه اصولا نمی گذارند جایگزینی یا شخصیتی برای خودشان شکل بگیرد، مانند صدام و شاه که رفتند و نفر دومی نبود که جایگزین آنها شود، بنابراین کشور دچار آشوب می شود تا اینکه در فرایند تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی یا انقلاب، فرد کاریزمایی ایجاد شود که فراین تحول و جایگزینی حول آن محور بچرخد. در سوریه شخص و جریانی که بتواند این موقعیت را هدایت و نقشی اساسی بازی کند، ندارد. افرادی بودند و با اسد مخالفت هایی داشتند، با او درگیر شدند ولی از صحنه بیرون رفتند. اروپا و در راس آنها انگلستان احساس می کند که آقای اسد بماند، بهتر است چون جایگزینی ندارد. برخی از کشورهای دیگر از جمله آمریکا نسبت به این مساله بی تفاوت هستند چون از آغاز که قرار بود آقای حافظ اسد برود و نرفت، موفق شدند سلاح های شیمیایی را که گفته می شد سوریه از آنها استفاده زیاد می کند، از این کشور خارج کردند؛ می ماند سامانه های دفاعی و هوایی که آن هم در دست روس هاست، اگر روس ها پشتیبانی خود را از اسد بردارند (که بعید است) و این اتفاق بیفتد، سقوط حاکمیت سوریه بسیار زودتر انجام خواهد گرفت. ولی باید گفت که روسیه به پایگاه دریایی و نظامی طرطوس سوریه در شرق دریای مدیترانه نیاز دارد چرا که تنها بندر نظامی  دریایی در خارج از مرز روسیه و در ماورا بحار است. بنابراین روسیه سعی می کند به نوعی برای حضور در خاورمیانه و گرفتن شرکای جدیدی که ساختاری مانند سوریه دارند، نشان دهد که تا آخرین لحظه حمایت می کند و چاره ای جز این ندارد. بعضی از کشورهای عربی از اسد حمایت می کنند و بعضی دیگر خواهان او نیستند، در رأس آنها عربستان و سپس قطر و مصر قرار دارند، این کشورها علاقه مند نیستند که اسد حکومت خود را ادامه دهد و با هزینه های بسیار زیادی در این زمینه به انحاء گوناگون تلاش می کنند بنابراین بحران سوریه به یک نقطه خاصی رسیده که نیازمند اندیشیدن تدبیری درست است. ممکن است اگر آقای اسد برود برخی از تعارضات فروکش کند. اگر آقای اسد در انتخابات گذشته ریاست جمهوری شرکت نمی کرد و اجازه می داد شخصیت مورد قبولی در کشور از لحاظ قانونی در راس قرار گیرد، بسیار بهتر بود تا اینکه تصمیم بگیرد این وضعیت سوریه ادامه پیدا کند.

* در صورت کناره گیری اسد از قدرت، سناریوهای محتمل برای آینده سوریه را چطور پیش بینی می کنید؟ هر یک از قدرت های منطقه ای و جهانی چه سوریه ای را مطلوب خود می دانند؟

امیراحمدیان: در وهله اول وجود داعش مطرح است؛ تا زمانی که داعش بر آن منطقه حاکمیت دارد، نمی توانند در سوریه حاکمیت مرکزی را اعمال کنند. نکته دوم کردهای سوریه هستند که اکنون ترکیه با هر دو جریان در تضاد و جنگ است، بنابراین داعش و کردها دو نیروی عمده قدرتمند و شناخته شده هستند، در مرکز قدرت نیز نیروهای معارض، جبهه النصره و ارتش هایی که تشکیل شده را داریم؛ با این وجود در نهایت به نظرم برگزاری یک کنفرانس بین المللی که ایران هم در آن شرکت کند و پذیرش این واقعیت که دولت مرکزی دیگر قدرت سلطه بر نقاط مختلف کشورشان را ندارد و راه نجات این کشور برکناری داوطلبانه هیات حاکمه است و اجازه دهد که دولت موقتی تشکیل شود تا انتخاباتی برگزار کند و بتواند آینده سوریه را رقم بزند، ضروری است.

هر چه زمان می گذرد، قدرت مرکزی ضعیف تر می شود، در واقع مانند بدنی است که آرام آرام اعضای خود را از دست می دهد. بنابراین هیات حاکمه فعلی حتی اگر از بیرون هم به آن کمک تزریق کنند، قدرت خود را از دست داده چون گرفتار یک جنگ فرسایشی چند ساله بوده و ساختارهای اقتصادی را از دست داده است و توان اندکی برای اداره امور و بازسازی ویرانی های پس از جنگ را خواهد داشت. وقتی ساختارهای اقتصادی کشور از دست برود و تخریب شود، دولت نمی تواند بر مناطق پیرامونی خود اعمال حاکمیت کند و در هر نقطه ای مراکز قدرت به وجود می آید که آن مراکز قدرت هم برای خود حوزه نفوذ دارد؛ این حوزه نفوذها در بعضی از جاها با یکدیگر درگیر می شوند و در بعضی از جاها با هم ادغام نمی شوند مثل اینکه تا زمانی که داعش به سمت کوبانی نرفته بود، کردها با آنها کاری نداشتند ولی به محض اینکه به قلمرو کردستان سوریه رفت، رو در روی هم قرار گرفتند و شروع به تحلیل بردن نیروهای یکدیگر کردند. حال هرکدام قدرت بیشتری دارند و می توانند درآمد کسب کنند؛ مانند داعش که هم مالیات می گیرد و هم نفت قاچاق می کند و هم آدم می فروشد؛ می تواند اعمال حاکمیت کند. اگرچه داعش نام اسلام را بر خود نهاده، اما دشمن اسلام است و در حقیقت یک اسلام اسرائیلی در برابر اسلام سیاسی، لیبرال و اسلام سازش گر، به وجود آورده است. اسلام اسرائیلی می خواهد این دو اسلام را از بین ببرد و خودش جایگزین شود. با توجه به شرایط پیچیده ای که در سوریه پیش آمده شاید برگزاری یک کنفرانس بین المللی برای آینده سوریه که مورد موافقت تمام کشورهای تأثیرگذار منطقه از جمله مصر، عربستان، ایران و ترکیه باشد، ضروری است. هرکدام از چهار قدرت بزرگ جهان اسلام برای خود حوزه نفوذ پیرامونی دارند، حال ممکن است حوزه ایران کوچک تر باشد ولی عراق حوزه ایران است و می تواند قفقاز و آسیای مرکزی هم به نوعی با خود موافق کند و مصر در شمال آفریقا و عربستان در شبه جزیره عربستان و ترکیه در منطقه بالکان و آسیای صغیر، این چهار کشور بزرگ از چهار نقطه مختلف که در پیرامون سوریه قرار دارند و باید در این کنفرانس مشارکت کنند و به یک جمع بندی برسند تا بتوانند سوریه را نجات دهند، نجات سوریه نجات خاورمیانه است. ساختار های نظام بین الملل و قدرتهای بزرگ نیز باید توجه داشته باشند که نبرد با داعش نباید به عنوان جنگی منطقه ای بلکه مبارزه با تروریسم بین الملل قلمداد شود.

* در صورت اصرار اسد بر حفظ قدرت و ادامه جنگ با داعش از سویی، مخالفان و اپوزیسیون از سوی دیگر، جبهه النصره و دیگر افراطیون، به اعتقاد شما با توجه به وضعیت داخلی سوریه  آیا دولت توان مقابله با این گروه ها را دارد ؟

امیراحمدیان: دولت مرکزی سوریه به نقطه ای رسیده که قدرت مقابله با گروه های افراطی را ندارد چون اگر توان مقابله داشت، تاکنون داعش می بایست تضعیف می شد، ولی مشاهده می شود که امکان تضعیف داعش از طریق ائتلاف بین المللی که ترکیه هم به آن پیوسته، بیشتر است، وقتی نیروهای ائتلاف توانستند شر داعش را از منطقه کم کنند، اجازه نخواهند داد که دوباره آقای اسد روی کار باشد و اگر اسد بر سر کار هم باشد، سعی خواهند کرد که کنفرانس بین المللی برگزار کنند و یک انتخابات دیگری در آنجا صورت گیرد. این وضعیت پیچیده ای است که فاکتورهای زیادی در آن دخالت دارند؛ یک بازیگر مهمی مثل روسیه دارای حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل است، هر چه به شورا رود، اگر مورد دلخواه روسیه نباشد، وتو خواهد شد کما اینکه در اشغال کریمه هیچ قدرتی نتوانسته شکایتی به شورای امنیت سازمان ملل ببرد چون روسیه خود در آن درگیر است و آنچه مورد توافق او نباشد را وتو خواهد کرد؛ بنابراین ضرورتی ندیدند که حتی پیش نویسی به شورا بدهند.

* در صورت عدم کناره گیری و شکست اسد در جبهه های مختلف امکان از بین رفتن دولت مرکزی و برقراری هرج و مرج وجود دارد، آیا قدرت های جهانی اجازه از بین رفتن دولت مرکزی و ایجاد بحران جدید در سوریه را خواهند داد؟

امیراحمدیان: وقتی می گوییم دولت مرکزی مفهومش این است دولت قلمرویی که در آن نفوذ دارد به عنوان پایتخت و پارلمان حفظ می کند و آنجا ثقل قدرت است. اگر شخص اسد کناره گیری کند و یک دولت موقتی تشکیل شود، بدنه حاکمیت بهم نمی خورد، ولی در آنجا علویانی که اسد را نگه داشتند، دشمنان زیادی دارند و اصولا دولت و قدرت معارض به این دلیل پیش آمد که اقلیت های علوی در آنجا حکومت می کنند، بنابراین اگر راس این حکومت که رییس جمهور است کنار گذاشته شود یا از طریقی دوباره علویان بر سر کار بیایند، تفاوتی نمی کند و مشکلات سوریه حل نخواهد شد. اینکه اسد برود و شخص دیگری بیاید، تفاوتی ندارد، مشکل سوریه مشکل سیاسی، اقتصادی، قومی و فرقه ای است، بنابراین به این دلیل بر برگزاری کنفرانس بین المللی تأکید می کنم که همگان به یک اجماع برسند و یک دولت موقت در آنجا مستقر شود و از کشت و کشتار جلوگیری شود. ممکن است که آقای اسد تمایلی نداشته باشد که از قدرت کنار رود ولی چهار قدرت بزرگ منطقه و نهادهای بین المللی و قدرتهای بزرگ با شرکت در این کنفرانس می توانند بر روی این موضوع کار کنند و تصمیمی بگیرند که منجر به حل بحران سوریه شود.

* در هفته گذشته خبرها حاکی از آن بود که مقام آمریکایی که نامشان فاش نشده از “ایجاد ناحیه حائل در شمال سوریه توسط ترکیه و آمریکا سخن می گویند. این در حالیست که ترکیه پیش از این به رغم دخالت های همه جانبه، ظاهرا رغبتی به دخالت مستقیم نظامی در سوریه نشان نمی داد. چرا ترکیه نسبت به سوریه تغییر رویکرد داد و به نظر شما هدف اصلی از ایجاد این ناحیه چیست؟

امیراحمدیان: منطقه پرواز ممنوع از خیلی وقت پیش مطرح شده است، حدود دو میلیون نفر پناهنده از سوریه به ترکیه آمدند، ممکن است در میان آنها افراد دیگر از جمله داعشی و مخالفان دیگر هم باشند، نگرانی ترکیه از این است که این نیروها به داخل کشورش نفوذ کنند و باعث اغتشاش شوند. ترکیه حدود 900 کیلومتر مرز مشترک با سوریه دارد و کشوری است که پناهنده دارد و در حقیقت نا به سامان است؛ اینکه تقاضا می کند یک منطقه حایل پرواز ممنوع در داخل خاک سوریه باشد، بدین معناست که مردم سوریه در این منطقه بمانند و نیروهای سازمان ملل و ائتلاف بین المللی از آنها حمایت کنند؛ منطقه حایل که ایجاد شود، سبب خواهد شد که کردها و داعش نتوانند به این منطقه نفوذ کنند؛ بنابراین هرگاه نیروهای داعش و کردهای سوریه بخواهند وارد این منطقه شوند و عملیاتی انجام دهند، تحت نظارت خواهند بود. پس به طور کلی از ایجاد منطقه حایل چند هدف را دنبال می کند یکی آرامش مرزهای خود و کنترل دو میلیون پناهنده و دیگری جلوگیری از نفوذ داعش به مرزهای ترکیه و جلوگیری از منطقه ای کردنشین است. ترکیه در ائتلاف بمباران مناطق داعش و حتی کردها مشارکت دارد و آمریکا هم از آن حمایت می کند، ترکیه پایگاه هایی را در اختیار نیروهای ضد داعشی قرار داده که قبلا به هیچ عنوان در اختیار آمریکا نگذاشته بود، همه این موارد نشان می دهد که ترکیه هم وارد یک بحران شده است، این بحران از طرفی مربوط به تشکیل دولت جدید در داخل ترکیه است و از سوی دیگر مربوط به داعش و کردهاست. دولت ترکیه اهداف متعددی را از این فرایند دنبال می کند که بعدها آشکار خواهد شد.

گفت وگو از سمانه معارف- شفقنا

انتهای پیام