شفقنا افغانستان-در طول تاریخ بشری الگوهای زیادی در بین جوامع معرفی شده اند که گاهی بعد نظری و گاهی بعد عملی دارند و کمتر انسانی است که از تمامی ابعاد برای انسان ها الگو قرار بگیرد اما ائمه اطهار علیهم السلام در همه ابعاد، اسوه تلقی می شوند.
در بین ائمه اطهار، حضرت زهرا(س) از آن جهت یک زن بوده اند برای بانوان نماد و سمبلی ویژه هستند اما گاهی بعضی از دیدگاه ها شائبه خانه نشینی و عدم حضور زنان در اجتماع را ایجاد می کند.
از همین رو خبرنگار شفقنا زندگی برای بررسی این الگوگیری با دکتر مریم صانع پور مدیر گروه پژوهشی مطالعات زنان پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به گفت و گو نشسته است که این گفت و گو را می خوانید:
* گاهی برخی دیدگاه هایی درباره بعد زمانی زندگانی ائمه اطهار علیهم السلام مطرح می کنند، به این معنی که ائمه علیهم الاسلام در زمان خود رفتارهایی داشته اند اما لزوم بهره گیری از آن سیره به جهت زندگی در این دوران چیست؟
صانع پور: الگوهای انسانیت اصولا شانی فرا زمانی و فرا مکانی دارند و در قید تاریخ و جغرافیای خاصی نیستند. به عنوان مثال امروز پس از حدود ۲۴۰۰ سال که از زمان سقراط گذشته از جام شوکران سخن می گوییم گفته و پایبندی سقراط به عهد و پیمان را الگویی اخلاقی معرفی می کنیم درحالیکه سقراط از جهت تاریخی، جغرافیایی و دینی سنخیتی با یک ایرانی مسلمان امروزی ندارد.
بنابراین الگوهای انسانی زمانمند و مکان مند نیستند زیرا مبتنی بر مشترکات فرا زمانی و فرامکانی بشری هستند یعنی در هر زمانه ای می توان مانند سقراط پایبند به پیمان بود. الگوهای اسلامی ما نیز دارای ویژگی های برتر انسانی هستند که منحصر به تاریخ و جغرافیای خاصی نیست حضرت زهرا نیز یکی از همین الگوهاست. یکی از بزرگترین جفاهای ما نسبت به نقش الگویی حضرت زهرا(س) نگاه جنسیتی به این اسوه بشریت است که چنین معامله ای با ایشان مخالف آیه یازدهم سوره تحریم است؛ این آیه آسیه و حضرت مریم را به عنوان الگوی همه مومنان اعم از زن و مرد اعلام می کند.
نکته دیگری که در آسیب شناسی الگوپذیری ما از حضرت زهرا باید گفت سطحی نگری ما در شناخت الگوهای اسلامی است و درهمین راستا ما الگوهایمان را بر اساس جنسیت تقسیم کرده ایم همانگونه که دین جامع الابعاد اسلام را به ظاهری ترین بعد آن یعنی احکام تقلیل داده ایم. در حالی که با مروری در قرآن کریم متوجه می شویم که اکثر آیات آن به اعتقادات و اخلاق اختصاص دارد و آیات الاحکام بخش کوچکی را شامل می شود. ما دینمان را به فروعش، و فروعش را به احکام، و احکام را به صوری ترین بعد آن تقلیل داده ایم.
به عنوان مثال امر به معروف و نهی از منکر را که مهم ترین حکم اسلامی در دفاع از عدالت و مقابله با ظلم است به پوشش زنان تقلیل دادیم و همین تقلیل دادن ها موجب شده از فاطمه زهرا (سلام الله علیها) یک الگوی جهان شمول برای دختران امروزی ارائه نشود. و این امر تقصیر دختران امروزی نیست بلکه تقصیر از ماست که ارزشهای جهانشمول و مکانشمول حضرت فاطمه(س)را تا سطح برخی آداب اجتماعی زنانه تنزل داده ایم و توقع داریم که جوان امروزی از این پوستین وارونه ای که ما ساخته ایم پیروی کند.
بنابراین قبل از اینکه به زنان بگوییم که الگوی شما حضرت زهرا(س) است باید لختی درباره الگویی که از ایشان ارائه داده ایم تامل کنیم. به عنوان مثال در حدیث آمده است که حضرت فاطمه (س) زهرا نامیده می شود زیرا نور او پنج بار در روز بر علی علیه السلام تجلی می کرد و نیز در حدیث از امام جعفر صادق(ع) آمده که ما حجت خدا بر خلق هستیم و مادرم فاطمه، حجت خدا بر ماست. این احادیث کجا و تعریف جنسیتی ما از حضرت فاطمه کجا است؟
دائما می گوییم که حضرت فاطمه (س)گفته است که افتخار من این است که مردان را نبینم و مردان مرا نبینند و با این گفتار زنان را به پستوها هدایت می کنیم. در حالی که در قرآن که سند قطعی اسلام است هرگز زنان به پستو رانده نشده اند و اگر زنان پیامبر از تبرج جاهلی نهی شده اند به معنای عدم حضور و مشارکت اجنماعی نیست بلکه به معنای نهی خودنمایی های جاهلانه است که نه تنها با شان زنان پیامبر منافات دارد بلکه با شان انسانی همه زنان در تقابل است.
در قرآن زنان در اوج مشارکت اجتماعی و سیاسی ترسیم شده اند چنانکه از حکومت ملکه سبا تجلیل شده و نیز از نقش جامعه ساز و تاریخ ساز ۲۲ زن دیگر به عنوان نمونه های انسانیت تجلیل شده است؛ زنی مثل آسیه که ظلم ستیزانه ساختار فرعونیت را درهم شکست؛ یا زنی مثل مریم که با روح القدس به وحدت رسید و با نقش ریشه ای خود پیامبران بنی اسرائیلی و ماقبل ایشان را به پیامبر آخر الزمانی پیوند زد؛ زنی مانند هاجر که تابوهای نژاد پرستانه را از رونق انداخت و زنی چون مادر حضرت موسی که نقطه آغاز ستیز با همه قواعد ظالمانه تاریخ بشری شد. همه این زنان الگوهای انسانی هستند که هرگز به الگوهای خرد تقلیل داده نشده اند و همه این ابعاد قرآنی نقش الگویی حضرت فاطمه سلام الله علیها حضور دارند زیرا در حدیث نبوی آمده فاطمه بضعه منی یعنی فاطمه پاره وجود پیامبر آخرالزمان است. فاطمه که ام ابیها یعنیریشه ای است که حیات جاودانه پدرش را جوانه می زند. وجود پیامبر با قرآن متحد شد و از همین رو او مظهر قرآن یعنی عقل کل الهی بود و نقش ریشه ای فاطمه در فرآیند امامت تا امروز امتداد دارد و چه جفایی است که ما این اسوه اعلای بشریت فاطمه را تا جزیی ترین ابعاد جنسیتی تقلیل داده ایم و توقع داریم زن امروزی ازاین الگو پیروی کند.
* آیا شواهد تاریخی در مورد خانه نشینی حضرت زهرا و عدم حضور اجتماعی ایشان وجود دارد؟
صانع پور: هیچ شاهد تاریخی در این مورد وجود ندارد بلکه حضور اجتماعی ایشان در برهه های مختلف حتی در جنگ ها به همراه پدر بزرگوارشان ثبت شده است. بنابراین نمی توان به بهانه الگوگیری از حضرت فاطمه زنان را از مشارکت تعیین کننده اجتماعی،اقتصادی و تصمیم گیری های کلان سیاسی نهی کرد و تواناییهای وسیع ایشان را به حضور در خانه و خانه داری تقلیل داد زیرا زن و مرد هر دو از نفس واحدی خلق شده اند و از روح خداوند در هر دو دمیده شده ولذا هر دو شایستگی جانشینی خداوند بر روی زمین را در همه ابعاد دارند. بنابراین زنان نیز باید در کنار مردان در عرصه های نظری و عملی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی نقشی اصلی و تعیین کننده ایفا کنند. محدود کردن زنان به خانه و خانواده به منزله زنده بگور کردن استعدادهای دختران است که مورد بازخواست الهی قرار خواهد گرفت همانگونه که خداوند می فرماید “و اذا الموئوده سئلت بای ذنب قتلت” است و از آن بدتر اینکه چنین برداشتی را به نقش الگویی فاطمه زهرا نسبت دهیم. تقلیل دادن نقش زنان به جنسیت عواقب سوئی را به دنبال خواهد داشت که یکی از این عواقب، هجوم آوردن زنان به مد و لوازم آرایش و جراحی های زیبایی است زیرا سایر ابعاد وجودی زنان در این برداشت مغفول مانده و این غفلت موجب خودکم بینی زنان و افسردگی ایشان می شود تا جایی که به تلاش جهت اثبات خود در همان چارچوب جنسیتی منجر می شود.
اما از آنجا که فاطمه قرآن مجسم بود می توان با تمرکز بر قرآن در ارائه نقش الگویی حضرت زهرا توفیق بیشتری در الگوپذیری ایشان داشت؛ تمرکز بر قرآن که حضرت محمد (ص) با آن یعنی با عقل کل به وحدت رسیده بود و فاطمه(س) به عنوان پاره ای از وجود حضرت محمد نیز با آن یعنی عقل کل به وحدت رسیده بود ولذا الگوی فاطمی را در وهله اول از قرآن برداشت کرد زیرا فاطمه مظهر این عقل کل و حجت خدا بر امامان بود؛ و با تبعیت از نقش الگویی حضرت زهرا در این جایگاه به فعلیت رسیدن قابلیتهای عظیم انسانی زنان موجب خواهد شد؛ قابلیت هایی که قدرت فردی مریم گونه تا قدرت سیاسی اجتماعی بلقیس گونه را در خود جای داده است. حضرت مریم که در محبت خداوند ذوب شده بود و از همین رو روح القدس ملکوتی را به وجود ناسوتیش که ملکوتی شده بود فرا خواند. اما حیات فردی زنان و بعد عرفانی ایشان نیز در طول تاریخ نادیده گرفته شده است و اگر از بعد عرفانی حضرت زهرا سخن گفته می شود تصویری جامعه گریز از ایشان ترسیم می شود که با عرفان اجتماعی اسلام سنخیتی ندارد؛ و الگوی اجتماعی ملکه سبا در قرآن که بیانگر ضرورت مشارکت زنان در تصمیم گیریها و عملکردهای کلان سیاسی زنان است الگویی که حاکمیت مادرانه و مهرورزانه بلقیس را در داستان حضرت سلیمان نشان می دهد و می تواند الگوی حضور مادرانه زنان در سیاستگزاریهای ملی و بین المللی باشد.ماجرای نامه حضرت سلیمان به بالقیس و نحوه برخورد منطقی و مسالمت آمیز او را با برخورد قهرآمیز و متکبرانه خسروپرویز با نامه حضرت رسول قرار دهید تا نقش حضور سیاسی صلح جویانه زنان را در تصمیم گیریهای ملی و بین المللی مشاهده کنید. بنابراین با حذف کردن زنان از سیاستگزاریهای کلان جهانی عاری از روحیه مشفقانه و مادرانه ساخته ایم. و نقش الگویی فاطمه(س) دربردارنده همه این وجوه مطرح شده در قرآن است.
متاسفانه در تاریخ همیشه حیات عقلی زنان نادیده گرفته شده است درحالیکه همین امروز می توانیم زنان موفق بسیاری را در عرصه علمی و عقلی نام ببریم که در بالاترین درجات قرار دارند. با این وصف معمولا زنان در علوم عقلی و حصولی ضعیف معرفی شده اند اما در علوم شهودی منکر تواناییهای زنان نشده اند اما در این زمینه نیز به زنان جفا شده است و زنان عارف در طول تاریخ همیشه نادیده گرفته شده اند اما خوب است بدانید که فردی مانند ابن عربی که واضع عرفان نظری است ۱۵ استاد و مرشد داشته که ۱۴ تای آن زن بوده اند اما ما مسلمانان این توانایی زنان را نیز مانند سایر تواناییهایشان نادیده گرفته ایم و زنان را به جنسیت و غرایز تقلیل داده ایم.
در عرصه اقتصادی نیز نقش مبنایی و منحصر به فرد مادر حضرت فاطمه یعنی حضرت خدیجه، در حمایت اقتصادی و عاطفی از پیامبر اسلام وشکوفایی جامعه اسلامی می تواند الگویی مناسب برای فعالیتهای اقتصادی زنان باشد؛حضرت خدیجه که پس از حضرت رسول دومین فردی بودند که مسلمان شدند،اما این افتخار بزرگ که می تواند نقشی الگویی برای حیات حق طلبانه زنان باشد نیز نادیده گرفته شده و همیشه دومین مسلمان پس از پیامبر حضرت علی علیه السلام معرفی می شود یعنی اولین کسی که پیام اسلام را دریافت کرد و تسلیم آن شد یک زن بود اما ما این امر را نادیده گرفتیم و کلام حضرت علی (ع) در نهج البلاغه را که خود را سومین مسلمان معرفی می کند تحریف کردیم.
* ازآنجایی که این روزها موضوع حضور زنان دراجتماع مطرح است وهمچنان مخالفانی دارد زنان مسلمان چگونه می توانند با الگوگیری از ایشان وظایف مادری ،همسری و حضور دراجتماع رادرکنار هم داشته باشند؟
صانعی پور: بنابراین شرایط زمانه برای انتخاب الگو نباید با اصول اساسی الگو در تضاد باشد. به عنوان مثال شرایط اقتصادی امروز به گونه ای است که مرد به تنهایی نمی تواند از پس هزینه های زندگی برآید به همین سبب لازم است تا زن هم وارد فعالیت های اقتصادی و اجتماعی شود و این امر هیچ تضادی با الگوی فاطمی ندارد. ما نمی توانیم فاطمه سلام الله علیها را به عنوان الگویی که آرد دستاس می کرد معرفی کنیم. آن مساله در شرایط خاص خودش بوده است. همکاری در امور معیشتی در هر زمانی تابع شرایط زمانه است. آنچه از الگوی فاطمی می توان دریافت همکاری همدلانه در امور خانواده است که هر روز به شکلی خود را نشان می دهد.
* با توجه به اینکه زنان نقش مهمی در تربیت نسل دارند حضرت زهرا (س) در تربیت فرزندان خود چه نکاتی را رعایت می کردند و زنان این دوران چگونه باید این الگو را در زندگی روزمره پیاده کنند؟
صانع پور: همانطور که گفته شد نقش الگویی انسانهای برتر مانند حضرت زهرا محدود به زمان و مکان و شرایط خاصی نیست و اگر اینکه زن امروزی چگونه می تواند پیرو فاطمه باشد پاسخش در همان کلیاتی است که گفته شد و شرایط زمانه نقشی در آن ارزشهای فاطمی ندارد به عنوان مثال شرایط اقتصادی جامعه ما به گونه ای است که مرد خانواده به تنهایی نمی تواند مخارج خانواده را تامین کند پس لازم است زن نیز در امرار معاش خانواده مشارکت داشته باشد و این امر هیچ منافاتی با نقش پذیری از الگوی فاطمی ندارد زیرا الگوی فاطمی را نمی توان به زنی که آرد دستاس می کرد و آب از چاه می آورد، تقلیل داد تا این سوال پیش بیاید که امروز باید به همان سبک زندگی کنیم تا از آن الگو پیروی کرده باشیم زیرا الگوهای انسانی فراتر از زمان و مکان و شرایط قرار دارند یعنی همکاری همدلانه حضرت زهرا در امور معیشتی خانواده الگویی فراتر از زمان و مکان و فرهنگ هستند که امروزه باید متناسب با شرایط کنونی تحقق یابد باشد و به معنای حضور فعال زنان در عرصه های اقتصادی و معیشتی است. اگر حضرت فاطمه آن زمان در رکاب پیامبر به تیمار مجروحان جنگی می پرداختند امروزه فعالیت های پزشکی در زمینه های مختلف نمودی دیگر از آن فعالیت مراقبتی، دلسوزانه و مادرانه حضرت زهراست. اگر در آن زمان حضرت فاطمه در حمایت از امام علی(ع) به درب خانه مهاجران و انصار می رفتند پیروی از این الگوی فاطمی امروزه به معنای حضور فعال و تعیین کننده زنان در تصمیم گیری ها و عملکردهای کلان سیاسی در عرصه ملی و جهانی است.
بنابراین آنچه نشان از الگو پذیری از فاطمه سلام الله علیها است همدلی با بشریت، مراقبت از دیگران و دلسوزی و مهرورزی به همنوعان است چنانکه حضرت زهرا فرمود “الجار ثم الدار”. و نیز الگوپذیری از حضور سیاسی حضرت فاطمه سلام الله علیها یعنی صلح طلبی و عدالت گستری مادرانه که امروزه می تواند در همه ابعاد نظر پردازانه و عملیاتی سیاست با حضور نیمی از افراد جامعه یعنی زنان در صحنه های تمحقق شود و این امر نه تنها با نقش مادری زنان در خانواده مغایرتی ندارد همانطور که چنین نقشهایی با نقش مهم پدرانه در خانواده مغایرت ندارد علاوه بر اینکه حضور اجتماعی زنان از طرفی روحیه مادرانه را به حوزه های سیاسی،اقتصادی، وسایر حوزه های اجتماعی سرایت می دهد و موجب تلطیف این حوزه ها می شود و از طرف دیگر مادرانی آگاه به شرایط زمانه می توانند با فرزندانشان همدلی و همزبانی داشته باشند و بسیاری از مشکلات تربیتی جوانان که حاصل شکاف میان ایشان و والدینشان است برطرف شود.
نکته مهم دیگر این است که چهره ای که ما از حضرت فاطمه(س) ارایه کرده ایم چهره ای افسرده و غمگین است که چنین تصویری با روح امید و نشاط اسلامی مغایرت دارد؛ حضرت زهرا که مظهر نور و سرور الهی و مظهر اسماء حسنای خداوند است مصداق “ان اولیاء الله لاخوف علیهم و لا هم یحزنون”است که با یاس و غصه و اندوه بیگانه است و اگر در یک مقطع تاریخی فریاد و فغان ظلم ستیزانه و عدالت گسترانه داشت این امر نباید باعث شود ما حضرت فاطمه را به عنوان اسطوره غم و اندوه معرفی کنیم و انتظار داشته باشیم الگوی دختران جوان قرار گیرد. اگر بحواهیم حضرت زهرا نقشی الگویی داشته باشند باید حقیقت وجودی ایشان ترسیم شود که شادی آفرین و امیدبخش است این حقیقت که فاطمه نیز به تبع پدرش رحمت للعالمین و مظهر نور و سرور الهی است که الگوپذیری از چنین چهره ای می تواند در عرصه های مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی به ایجاد زنانی شاد، پر انرژی، امیدوار، حق طلب،عدالت گستر، مهرورز، نوع دوست, و ایثارگر چه در صحنه ملی و چه در صحنه جهانی منجر شود و طبعا چنین زنانی در خانواده شان نیز موفق تر خواهند بود.
گفتگو از فاطمه طاهری- شفقنا زندگی
انتهای پیام